Debat in de Digitale Hofstad

Stemmen uit de Haagse Wijken

Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 116 – Voortgang onderhandelingen 27.11.2021

Formatie kost meer tijd: voor kerst geen bordesscène

De partijen aan de formatietafel verwachten niet dat er voor de Kerst al een Nieuw kabinet op het bordes van Paleis Noordeinde staat. Dat bevestigen Haagse bronnen na een bericht van het AD. Wel is er nog altijd de hoop bij de onderhandelende partijen om voor die tijd een regeerakkoord te kunnen presenteren.

Toen de VVD, D66, CDA en ChristenUnie twee maanden geleden begonnen aan onderhandelingen over voortzetting van de huidige coalitie, klonk nog de hoop dat zij er al voor Sinterklaas uit zouden zijn. Maar die hoop lijkt wel vervlogen. VVD-leider Mark Rutte erkende zaterdag op een partijcongres dat die inschatting te optimistisch was.

Deze afbeelding heeft een leeg alt-atribuut; de bestandsnaam is 2e%2Bkamer%2B2021%2Bformatie.jpg

Kortom, het nieuwe kabinet zal niet voor de kerst kunnen aantreden. Bronnen rond de formatie achten die kans uitgesloten nu de vier onderhandelende partijen het nog lang niet eens zijn over een regeerakkoord.

Volgens ChristenUnie-leider Gert-Jan Segers is het ‘optimistisch’ als er volgende week overeenstemming komt tussen VVD, D66, CDA en CU over een nieuw coalitieakkoord. En ook bij de andere vier partijen gelooft vrijwel niemand dat dat deze of volgende week lukt. Daarvoor moeten er nog te veel knopen worden doorgehakt.

Volgens betrokkenen gaat het nu ‘hard tegen hard’ in de formatie en zijn de onderhandelingen nog niet in een eindfase. Het kan zelfs nog steeds mislukken, al achten de vier betrokken partijen die kans klein.

Lees ook;

Sfeer rond formatie wordt somberder en de problemen 'steeds ingewikkelder’

o Sfeer rond formatie wordt somberder en de problemen ‘steeds ingewikkelder’

Kerst

De voorspelling bij het begin van de onderhandelingen dat er vóór sinterklaas een akkoord zou liggen, wordt in elk geval niet gehaald. VVD-leider Mark Rutte zei zaterdag te hopen op een akkoord voor de kerst. Maar ook daarvoor dringt de tijd. Zo valt er bijna een hele week uit waarin amper kan worden onderhandeld, omdat een aantal hoofdrolspelers in de week van 13 december druk zijn met het besluit over het al dan niet verlengen van de avondlockdown. Daarna heeft Rutte nog Europese verplichtingen.

Maar zelfs als het lukt om in de week voor kerst een akkoord te presenteren, dan nog duurt het een aantal weken voordat er daarna een nieuw kabinet kan aantreden. Eerst moet de Tweede Kamer nog debatteren over het coalitieakkoord, dan moet er een formateur worden aangewezen (hoogstwaarschijnlijk beoogd premier Rutte) waarna er kandidaten zullen worden aangezocht.

Coalitie denkt aan kabinet met 20 ministers en 10 staatssecretarissen

De coalitie mikt op een nieuw kabinet met 20 ministers en 10 staatssecretarissen, melden bronnen aan De Telegraaf. De partijen hebben daarbij ook al een verdeling op het oog van wie hoeveel posten krijgt..

Deze afbeelding heeft een leeg alt-atribuut; de bestandsnaam is 2e%2Bkamer%2B2021%2Bformatie%2Bministers%2B%25282%2529.jpg

De VVD zou in de plannen die er nu liggen acht ministers krijgen, voor D66 zijn er zes posten, het CDA staat ingetekend voor vier en van de CU komen er twee mensen op de bordesfoto. Dat telt op tot een totaal van twintig ministers, een flinke slag meer dan de zestien waar kabinet-Rutte III in 2017 mee begon.

Niet alleen het totale aantal, maar ook de verhoudingen tussen de partijen verschuiven zo. In het vorige kabinet had VVD zes ministers, D66 en CDA vier en CU twee. Vooral het CDA verliest dus met de nieuwe verdeling aan invloed in de ministerraad. Dat is dan ook in lijn met de verkiezingsuitslag: waar D66 en CDA in 2017 nog evenveel zetels haalden, zijn de democraten (24 zetels) sinds de verkiezingen een stuk groter in de Tweede Kamer dan de christendemocraten (inmiddels 14 zetels).

Deze afbeelding heeft een leeg alt-atribuut; de bestandsnaam is 2e%2Bkamer%2B2021%2Bformatie%2Bministers%2B%25283%2529.jpg

Meer invloed VVD en D66

De VVD en D66 krijgen op hun beurt meer invloed in de Trêveszaal en de CU blijft net als in het huidige kabinet ruim bedeeld als de twee ministersposten worden afgezet tegen de vijf Kamerzetels. Maar als de verhoudingen van de verkiezingsuitslag strak zouden worden aangehouden, zou de VVD bijna zeven keer zoveel ministers als CU moeten krijgen.

Ingewijden houden nog wel een slag om de arm, de precieze verdeling kan in het slot van de onderhandelingen nog schuiven.

Werkdruk

Het voorbehoud geldt nog sterker voor de staatssecretarissen. De verwachting is op dit moment dat daar tien van komen. Ook daarvoor is al een verdeling met potlood ingetekend, volgens vergelijkbare verhoudingen: vier voor de VVD, drie voor D66, twee voor het CDA en één voor CU. Overigens hebben staatssecretarissen geen stemrecht in ministerraad.

Deze afbeelding heeft een leeg alt-atribuut; de bestandsnaam is 2e%2Bkamer%2B2021%2Bformatie.jpg

Het totaal aantal ministers en staatssecretarissen komt in de huidige plannen op dertig uit. Het is een stuk meer dan de 24 waarmee Rutte III ooit begon. Het heeft te maken met de hoge werkdruk in politiek Den Haag, die het afgelopen jaar naar boven kwam. Kamerleden als Harry van der Molen en Pieter Omtzigt, maar ook ministers Bas van ’t Wout en Bruno Bruins, moesten de afgelopen tijd een stapje terugdoen vanwege oververmoeidheid.

Deze afbeelding heeft een leeg alt-atribuut; de bestandsnaam is 2e%2Bkamer%2B2021%2Bformatie%2B%25282%2529.jpg

Bordesscène

Bij de vorige formatie duurde de periode tussen de presentatie van het regeerakkoord en de beëdiging van de nieuwe ministersploeg met de beroemde bordesscène twee weken. Mogelijk duurt het dit keer langer, omdat er meer bewindslieden moeten worden gescreend door de AIVD. Na alle kritiek dat de werkdruk te hoog is voor ministers en staatssecretarissen, zijn de vier partijen het erover eens dat het werk over meer bewindspersonen moet worden verdeeld. Gedacht wordt aan zo’n dertig bewindslieden. In 2017 waren het er nog 24.

Partijen hebben al wel lijstjes met kandidaten klaar, maar er is nog niets besloten over de verdeling van de ministersposten. Het idee dat de nieuwe ministersploeg voor de beëdiging eerst het regeerakkoord (waarvan de bedoeling is dat het niet gedetailleerd wordt) verder zou uitwerken, is losgelaten.

Tandvlees

Hoe dan ook hebben meerdere hoge ambtenaren de formerende partijen alvast gewaarschuwd dat het aantreden van een kabinet in de kerstvakantie tot problemen leidt. Veel Haagse ambtenaren lopen door de coronacrisis op hun tandvlees.

De zorgen komen uit verschillende ministeries en zijn besproken tijdens het SG-beraad, de wekelijkse vergadering van de hoogste Haagse ambtenaren. Ambtenaren proberen, zo klinkt het, met de tong op de schoenen het einde van het jaar te halen. Ze hebben behoefte aan een korte vakantie.

Nadat Rutte IV door de koning is beëdigd, moeten de bewindspersonen worden ingewerkt door hun ambtenaren. Een hoge ambtenaar van een ministerie zegt dat zijn ambtenaren bang zijn deze kerstvakantie weer vol energie aan een nieuwe kabinetsperiode te moeten beginnen, terwijl ze hopen juist even vrij te nemen. ,,Menig ambtenaar hoopt dat het kabinet pas ergens in het nieuwe jaar rond komt.’’

Ondersteuning

Door de coronacrisis en economische steunpakketten werden met name op de ministeries van Volksgezondheid, Justitie, Onderwijs, Sociale Zaken, Economische Zaken en Financiën overuren gemaakt. De ministeries van Landbouw en Infrastructuur en Waterstaat waren druk met de aanpak van de stikstofcrisis. De ministeries kampen ook met hoog ziekteverzuim. ,,Het water staat vooral bij Volksgezondheid aan de lippen”, zegt een ingewijde.

Gewaarschuwd is dat de nieuwe bewindspersonen tussen kerst en de jaarwisseling ‘niet veel ondersteuning geboden kan worden’. ,,We kunnen wél heel veel leesvoer bieden”, zegt een hoge ambtenaar. Op een ander departement zou de secretaris-generaal, de hoogste ambtenaar, de nieuwe bewindslieden ‘onder de kerstboom’ willen ‘bedelven onder beleidsnota’s’ als die zijn of haar ambtenaren niet wat rust gunt rond de feestdagen.

Het einde gloort voor de formatie.

Meer dan acht maanden na de verkiezingen zitten de onderhandelingen over nieuw kabinet volgens een betrokkene ’in de laatste fase’. Het is ’een cruciale week, stelt een andere bron.

Op tafel liggen nu nog echte hoofdpijndossiers zoals asiel en migratie, het afschaffen van het leenstelsel, rekeningrijden, stikstof en medisch ethische onderwerpen. Besloten moet worden wie er op welk onderwerp zijn zin krijgt en wie er juist een bittere pil moet slikken.

Volgens een goed ingevoerde bron kan – als alles meezit – er volgende week een concept-regeerakkoord liggen. Eerder werd nog gehoopt dat dit nog voor Sinterklaas zou lukken, maar VVD-leider Rutte zei afgelopen weekeinde al dat dit te snel is.

Prijskaartje

Het is vooral het prijskaartje van alle wensen van de formerende vier partijen (VVD, CDA, D66 en CU) dat nog een obstakel vormt. Aan zogeheten zijtafels van de formatie zijn allerlei plannen bedacht. Duidelijk is inmiddels dat de totale kosten daarvan zó hoog zijn, dat het zorgen baart.

Bekeken wordt daarom of er manieren zijn om de uitgaven te drukken. Een andere optie is om lasten te verhogen, maar dat ligt altijd gevoelig. Zo is middeninkomens juist een lastenverlichting in het vooruitzicht gesteld. Het schuldenquotum verder op laten lopen is ook een mogelijkheid, maar volgens een betrokkene wil je ook weer niet met een al te hoge schuldenberg beginnen.

Demissionair staatssecretaris Dennis Wiersma van Sociale Zaken en Werkgelegenheid tijdens de behandeling van de begroting Sociale Zaken en Werkgelegenheid.

Inflatie torenhoog, maar kabinet grijpt (nog) niet in

Prijsstijgingen – van energie tot boodschappen – rijzen de pan uit, maar het kabinet wil nog niet ingrijpen. Partijen in de Tweede Kamer zijn woedend, maar staatssecretaris Dennis Wiersma (Sociale Zaken) vraagt om kalmte.

Groeiende zorg in politiek Den Haag: de alsmaar oplopende inflatie. De stijgende energieprijzen, door schaarste, zijn momenteel de katalysator, maar ook boodschappen zijn fors duurder geworden. In ons land kwam de inflatie in november zelfs uit op 5,6 procent: nooit eerder deze eeuw stegen de prijzen zo snel.

Zo verdampten dus ook de mooie plannen die het kabinet op Prinsjesdag bekendmaakte, vol met voorspellingen van voorzichtig stijgende koopkracht voor burgers. Maar die kunnen dus de prullenbak in.

Partijen in de Tweede Kamer vragen daarom om ingrijpen. ,,Mensen zien hun inkomen verdampen door de hoogste inflatie in 40 jaar. En het kabinet heeft niets te bieden”, schamperde Bart van Kent (SP) in een debat in de Tweede Kamer vandaag.

Maar het kabinet maant tot kalmte. Het trok al 3,2 miljard euro uit om de stijgende energierekening van Nederlanders te compenseren. Staatssecretaris Wiersma (Sociale Zaken) houdt voor dat de inflatie in december tot wel 14 procent zou moeten stijgen om de gemiddelde Nederlander in de schulden te storten. Een ‘onwaarschijnlijk’ scenario, aldus de bewindsman.

Wiersma: ,,In maart komen er nieuwe voorspellingen, nieuwe koopkrachtplaatjes voor het komende jaar. Ik snap dat mensen nu al merken dat prijzen omhooggaan. Dat is gewoon balen. En ik snap dat mensen een oplossing willen. Daarom grijpen we ook in om de energieprijs te verlagen. Dat is een flinke stap, waarvan we de effecten nu nog niet zien.”

Hij wil bovendien mensen ‘die het moeilijk hebben, die in de knel komen’, zoals ‘mensen in de bijstand’, met een ‘extra bedrag tegemoetkomen’.

Te weinig, oordeelt PVV’er Leon de Jong. ,,Allemaal mooie woorden, maar u moet met een koopkrachtherstelplan komen. U laat de Nederlander in de steek op deze manier.”

Onzeker

Maar het kabinet volhardt. Ja, ook in 2022 zal de inflatie ‘waarschijnlijk hoger uitvallen’ dan voorspeld. Maar, schrijft het in een brief aan de Kamer: ‘Het is te vroeg om te voorspellen hoe de inflatie en de koopkracht zich volgend jaar precies gaat ontwikkelen. Experts denken dat de situatie op de gasmarkt uitzonderlijk en mogelijk tijdelijk is, waardoor de prijzen in de loop van 2022 weer gaan dalen. Daarnaast zal de coronapandemie gevolgen hebben voor de prijzen van bepaalde producten. Wat er precies gaat gebeuren, is helaas onzeker.’

De inflatie in Nederland is op het hoogste punt in 24 jaar.
De inflatie in Nederland is op het hoogste punt in 24 jaar. © ANP Graphics

Wat meespeelt, maar minder benoemd wordt, is de formatie die op de achtergrond gaande is. Zo willen veel partijen bijvoorbeeld het minimumloon verhogen, wat minima zou helpen. Dat is ook niet zo politiek omstreden: de meeste partijen willen dat.

Maar het is bij uitstek iets wat aan de formatietafel zou moeten worden besloten en daar wil Wiersma niet doorheen fietsen. Bovendien is een hoger minimumloon de deur openen naar hogere uitkeringen, zoals de bijstand, maar dat is politiek al ingewikkelder. VVD en CDA willen dat liever niet.

Wiersma wees daarom ook even naar de formatie. ,,Ik denk dat zij ook de krant lezen en zien wat er nodig is.”

Leenstelsel

Het leenstelsel is een van de peperdure dossiers waar nu snel een besluit over moet worden genomen. CDA, D66 en CU willen van het leenstelsel af en juist een vorm van een studiebeurs terug brengen. Afhankelijk van hoe hoog die beurs is en of alle studenten er in dezelfde mate aanspraak op kunnen maken kost dat al gauw een miljard euro per jaar. Een bijkomende kostenpost is het compenseren van studenten die voor hun studie hebben moeten lenen. Ook dat leidt in de slotfase van de formatie tot hoofdbrekens.

Kilometerheffing

Meer consensus zou er inmiddels zijn het gratis maken van kinderopvang. Vanaf een bepaald inkomen wordt er dan van ouders een eigen bijdrage gevraagd, mensen met de kleinste beurs betalen niks.

Het invoeren van een kilometerheffing is volgens een betrokkene nog niet van tafel. Allerlei varianten daarvan zouden nog steeds in het spel zijn. De kans dat de hypotheekrenteaftrek in de formatie nog verder wordt beperkt, wordt momenteel minder groot geacht.

Formerende partijen druk met lobbyen in Eerste Kamer: ‘Gaat eerder linksaf dan rechtsaf’

De vier formerende partijen hebben geen meerderheid in de Eerste Kamer. Dus wordt in de senaat nu al driftig gelonkt naar andere partijen. ‘Gaat eerder linksaf dan rechtsaf’.

Annabel Nanninga, fractievoorzitter van JA21 in de Eerste Kamer, houdt haar hart vast. Toen Shell half november bekendmaakte met het hoofdkantoor uit Nederland te vertrekken, deed het kabinet een ultieme poging om alsnog de dividendbelasting af te schaffen. VVD-minister Stef Blok (Economische Zaken) belde daarover met Lilianne Ploumen (PvdA) en Jesse Klaver (GroenLinks).

Lees ook;

Rutte hoopt op coalitieakkoord voor kerst, sint-akkoord lukt niet
Sfeer rond formatie wordt somberder en de problemen 'steeds ingewikkelder’

Maar de rechtse partijen – die het kabinet in de Eerste Kamer óók aan een meerderheid kunnen helpen – reageerden boos: zij hadden geen telefoontje van het kabinet gehad. ,,Het gaat eerder linksaf dan rechtsaf’’, blikt Nanninga terug. ,,Het baart mij zorgen. Wij zien toch wel sterk dat een stem op de VVD een stem op Kaag van D66 is geworden. Via de Eerste Kamer krijgt Kaag alsnog haar zin met het linkse motorblok.’’

Oppositie

De vier formerende partijen – VVD, D66, CDA en ChristenUnie – moeten ook de komende kabinetsperiode aankloppen bij de oppositie om steun te krijgen voor nieuwe wetsvoorstellen en miljardeninvesteringen. De regeringspartijen hebben samen 32 van de 75 senaatszetels.

Drie oppositiepartijen kunnen Rutte IV straks in hun eentje aan een meerderheid in de senaat helpen: PvdA (zes zetels in de Eerste Kamer), GroenLinks (acht zetels) en de fractie-Nanninga oftewel JA21 (zeven zetels). Alle drie zijn bereid om met de regering te praten, zo laten ze weten.

,,Laat ik het zo zeggen: iedereen weet dat je er toe doet’’, zegt GroenLinks-fractievoorzitter Paul Rosenmöller over zijn sleutelpositie in de senaat. ,,Ik spreek veel met de fractievoorzitters van de coalitiepartijen, zoals Annemarie Jorritsma (VVD) en Annelien Bredenoord (D66). En ja, dan wordt er ook wel eens onderhandeld.’’

Maar dat onderhandelen gebeurt voornamelijk door de partijleiders in de Tweede Kamer, zegt Rosenmöller er meteen bij. Dat gebeurde vorig jaar bijvoorbeeld bij de woondeal die het kabinet sloot met GroenLinks en PvdA. De huurstijgingen werden aan banden gelegd en er kwam een fonds voor arme wijken. In ruil steunden de linkse partijen de woonbegroting van het kabinet.

Annabel Nanninga (JA21).
Annabel Nanninga (JA21). © ANP

,,Inhoudelijk zijn GroenLinks en wij het bijna altijd eens’’, zegt Mei Li Vos, PvdA-fractievoorzitter in de Eerste Kamer. ,,We stemmen veel met elkaar af. En elke dinsdag spreek ik PvdA-partijleider Lilianne Ploumen, waardoor ik weet wat er speelt.’’

Ambitie

Dat VVD en CDA dit jaar een streep hebben gezet door de zogenoemde Kaag-coalitie – een kabinet met VVD, D66, CDA, PvdA en GroenLinks – lijkt de twee linkse partijen niet dwars te zitten. Rosenmöller: ,,Er was de ambitie om onderdeel van de coalitie uit te maken. En dat lijkt niet te lukken. Ik loop lang genoeg mee om te weten dat zoiets onderdeel van de werkelijkheid is.’’

Ook PvdA’er Vos koestert geen wrok. ,,Wij gaan niet uit rancune plannen van een nieuw kabinet tegenhouden’’, zegt ze. ,,Goede voorstellen blijven we steunen. Met de positie die wij nu hebben, proberen we zoveel mogelijk voor elkaar te boksen. We willen wetten groener en socialer maken.’’

Er zijn veel partijen die een sleutelrol hebben. We zijn niet de enige, aldus Paul Rosenmöller, GroenLinks

Dat het demissionaire én toekomstige kabinet het liefst zaken doet met PvdA en GroenLinks, bleek toen minister Blok deze maand enkel met die partijen belde over het vertrek van Shell. Toch hoopt JA21 dat het nieuwe kabinet óók naar rechts kijkt. Nanninga wil bijvoorbeeld strengere eisen stellen aan immigratie. De afgelopen kabinetsperiode steunde haar fractie aanscherping van de kraakwet: terwijl D66 tegen was, werd de aangescherpte wet door de senaat geloodst. ,,Met ons valt zeker te praten’’, wil Nanninga maar zeggen.

Toch is het de vraag of D66 en ChristenUnie zin hebben om met JA21 te onderhandelen. Het nieuwe kabinet hoeft echter niet altijd bij PvdA of GroenLinks aan te kloppen. Zo kwam de stikstofwet van landbouwminister Carola Schouten (ChristenUnie) dit jaar door de senaat dankzij een deal met SP, SGP en 50Plus. Rosenmöller: ,,Er zijn veel partijen die een sleutelrol hebben. We zijn niet de enige.’’

Waarom Duitsland kan wat wij niet kunnen.

Eigenlijk hadden de leiders van de vier formerende partijen afgelopen donderdag 25.11.2021 en vrijdag 26.11.2021 weer naar landgoed De Zwaluwenberg in Hilversum gewild. Om eindelijk knopen door te hakken, verzuchten betrokkenen bij de formatie. Maar twee van de vier partijleiders zitten in het kabinet en waren druk met de steeds onbeheersbaarder wordende coronacrisis.

Ondertussen is bij VVD, D66, CDA en ChristenUnie een beginnende vorm van pessimisme te bespeuren. Er zou een regeerakkoord zijn voor Sinterklaas, was het idee. Maar inmiddels is de toon veranderd. Volgens de informateurs zijn de besprekingen ‘ver gevorderd’, maar is er nog nergens overeenstemming over. Maar dan ook over niets, benadrukken bronnen desgevraagd.

Deze afbeelding heeft een leeg alt-atribuut; de bestandsnaam is ee49c-2e2bkamer2b20212bformatie2bduitsland.jpg

Overmoedig bezwoer VVD-leider Mark Rutte begin november nog dat wij eerder een kabinet zouden hebben dan Duitsland. Deze week bleken die woorden loos.

,,In Duitsland heerst meer het gevoel dan hier dat er snel een nieuw kabinet moet komen dat voortvarend problemen kan aanpakken’’, zegt Hanco Jürgens van het Duitsland Instituut. ,,In Nederland gaat het relatief goed met veel dingen, waardoor eerder het gevoel heerst dat in een demissionaire periode de ambtenarij het land toch wel draaiende houdt. Maar zeker in de coronacrisis zie je hoe belangrijk het is een daadkrachtig kabinet te hebben.’’

Onderhandelingen naderen eind, maar dan is formatie nog niet klaar

“We zijn eruit!” Na vele maanden van formatiegeharrewar lijken deze woorden in de lucht te hangen. De verwachting is dat VVD, D66, CDA en ChristenUnie eruit gaan komen. Maar als het zover komt, is het nog niet gedaan.

De start van alles wat nog komen gaat is het coalitieakkoord. De vier partijen onderhandelen daar al weken over, afwisselend in Den Haag en op landgoed De Zwaluwenberg in Hilversum. Wanneer dat precies tot witte rook gaat leiden is nog niet zeker; er wordt nu nog volop onderhandeld.

Kortom, de afgelopen tijd zong het woord ‘Sinterklaasakkoord’ rond in Den Haag, maar dat lijkt een gepasseerd station. Dat is mede te wijten aan de nijpende coronasituatie. Een aantal hoofdrolspelers van de formatie – onder wie premier Rutte – was daar de afgelopen weken veel mee bezig.

Prangende kwesties

De laatste officiële boodschap van de informateurs over de voortgang kwam donderdag. “De onderhandelingen zijn inmiddels vergevorderd”, schreven ze aan de Tweede Kamer. De verwachting bij ingewijden is dat er ergens rond half december een akkoord is. Daarin staat zo beknopt mogelijk wat er moet gebeuren met stikstof en de boeren, het klimaat, de wooncrisis, de toeslagen, het minimumloon, migratie, de zorg en andere prangende kwesties.

Waarom beknopt?

Het is tijd voor een nieuwe bestuurscultuur, vindt de Tweede Kamer. Dat betekent meer openheid en meer debat tussen Kamer en regering. Een dunner akkoord past daarin, omdat er dan meer ruimte is voor de Kamer om beleid (mede) te bepalen.

Overigens stelt het nieuwe kabinet nog een regeerprogramma op, waarin de plannen uit het dunne akkoord verder worden uitgewerkt. In tegenstelling tot het coalitieakkoord wordt het regeerprogramma niet ter goedkeuring voorgelegd aan de coalitiefracties.

Op het moment dat de partijleiders Rutte, Kaag, Hoekstra, Segers en consorten eruit zijn, gaan ze met het akkoord naar hun fracties. Die bespreken het document intern en geven hun mening aan de onderhandelaars, die dan mogelijk hier en daar nog iets moeten aanpassen.

Daarna volgt de officiële presentatie van het akkoord, waarvan de inhoud traditiegetrouw al grotendeels gelekt zal zijn. Ongetwijfeld zeggen de vier partijleiders bij die presentatie dat het akkoord “evenwichtig” is en “ambitieus”, en vallen de frases “vertrouwen in de toekomst” en “nu aan het werk”.

Dat laatste geldt op dat moment zeker voor Rutte, die als alles gaat zoals verwacht in een debat met de Tweede Kamer wordt aangewezen als formateur. Dan kan hij beginnen met de sollicitatiegesprekken. Over wie formateur Rutte op bezoek gaat krijgen, wordt nu, in de laatste fase van de onderhandelingen, al gesproken.

Gepuzzel

Als duidelijk is welke partij wie naar voren schuift, volgt een veiligheidsscreening van de kandidaten. Een voor een komen vervolgens de beoogde ministers en staatssecretarissen op gesprek bij beoogd premier Rutte.

Die vraagt onder meer naar financiële belangen die kunnen opspelen (denk aan Hoekstra en zijn belegging op de Maagdeneilanden) en andere zaken die politieke gevolgen kunnen krijgen (denk aan Philomena Bijlhout, die in 2002 na een paar uur moest opstappen als staatssecretaris omdat ze in een Surinaams legeruniform op de foto bleek te staan).

Ook informeert de formateur bij ministers en staatssecretarissen die bij elkaar op het departement dreigen te belanden of ze wel met elkaar door een deur kunnen. Dat leidt soms tot gepuzzel. Zo moest Joop den Uyl in de formatie van 1972-73 met VARA-coryfee Marcel van Dam leuren bij vier beoogd ministers. De eerste drie wilden “de lastpak” niet hebben als staatssecretaris.

Dreigende taal in debatten en coronastress in het kabinet

De verwachting is overigens dat Rutte meer bewindslieden aanstelt dan in zijn vorige kabinetten. Vooral om de werkdruk wat te verlagen; de afgelopen tijd stopten veel bewindslieden vanwege psychische en fysieke klachten. Een minister van Wonen wordt genoemd als nieuw, net als een minister voor Europese Zaken.

Als de formateur zijn vierde kabinet heeft staan, worden de ministers beëdigd door de koning en gaan ze met zijn allen op de paleistrappen staan voor de traditionele groepsfoto. Zoals het er nu uitziet, is dat niet voor de jaarwisseling. Vroeger markeerde de bordesscène het einde van de formatie, maar dit keer niet.

Het nieuwe kabinet gaat namelijk ook nog een zogenoemd regeerprogramma vaststellen. Dat is onontgonnen terrein, of in de woorden van informateur Remkes: “pionieren en experimenteren”. Het idee is in ieder geval dat wat er moet gebeuren in het coalitieakkoord staat, het hoe komt dan in het regeerprogramma.

Jaar demissionair

Hoelang het schrijven van zo’n regeerprogramma duurt, is moeilijk te voorspellen, maar de meest gehoorde voorspelling is “een paar weken”. Verder is het ook nog gissen hoe gedetailleerd het regeerprogramma wordt. Beide hangen natuurlijk ook af van wie er in het nieuwe kabinet zitten en wat zij willen.

Als ze er eenmaal uit zijn, volgt het debat over de regeringsverklaring. In de Tweede Kamer wordt dan twee dagen gesproken over de plannen van het nieuwe kabinet. Normaal zitten daarbij alle bewindspersonen in vak-K van de plenaire zaal, maar vanwege corona en de anderhalve meter is het de vraag of dat dit keer ook kan.

En als dat debat achter de rug is kan het nieuwe kabinet echt van start. Zoals het er nu uitziet is dat al een eindje in 2022 in, ruim een jaar nadat Rutte III demissionair is geworden.

Van het Sinterklaas naar het Kerstakkoord dan maar ???

Demissionair premier Rutte hoopt dat er voor Kerst een nieuw kabinet is, “met meer elan” dan het huidige. Dat zei hij als partijleider op het VVD-congres. “Het moet een heel ander kabinet worden, met een andere uitstraling.”

De premier beantwoordde op het digitale congres vragen van VVD-leden. Hij zei dat het huidige demissionaire kabinet in 2017 aantrad met de opdracht om Nederland “sterker uit de economische recessie te krijgen”.

Lees ook;

Oppositie is ongeduldig over de formatie, en dat is toch wat opmerkelijk

o Oppositie is ongeduldig over de formatie, en dat is toch wat opmerkelijk

Haagse formatie laat zich niet opjagen door Duits sprintje

Nu is de situatie heel anders, zei hij. Nu staat Nederland er economisch sterk voor en is het tijd om vraagstukken rondom veiligheid, klimaat en onderwijs op te lossen, zegt Rutte. ,,Daar is op zich ook geld voor. Of het allemaal lukt, kan ik niet garanderen.”

De onderhandelende partijen aan de formatietafel hebben, volgens Rutte, de ambitie om op dat gebied “een echte transformatie” teweeg te brengen.

‘Zoemzoem-partij’

Ook binnen de partij is er wat betreft de klimaatdiscussie een kentering gaande. Europarlementariër Nagtegaal zei in de digitale VVD-bijeenkomst dat zijn partij niet langer een ‘autopartij’ is: “Van de vroemvroem-partij worden wij de zoemzoem-partij.”

Rutte zei dat er voor Sinterklaas, volgende week, nog geen regeerakkoord is. “En voor Kerst? Ik hoop het van harte.” De demissionaire premier vindt dat er zo snel mogelijk een nieuwe ploeg moet zijn, maar hij vindt het niet vreemd dat er nog wordt onderhandeld.

“Feit is dat we heel lang nodig hebben gehad om te bepalen wie met wie een regering wilden vormen. Maar als je dat eenmaal weet, is het niet zo gek dat je nog meer dan acht weken nodig hebt om afspraken te maken.” Op 30 september 2021, twee maanden geleden, werd besloten dat VVD, D66, CDA en ChristenUnie samen door wilden gaan.

Corona

Vanuit de VVD zal het vooral op secondant Sophie Hermans aankomen. Rutte erkende dat hij zich mede door de coronacrisis veel minder met de formatie bezighoudt dan Hermans. Daar voelt hij zich “haast een beetje schuldig” over. “Er komt heel veel bij haar terecht”, zei Rutte, die blij is als hij bij formatiegesprekken aanwezig kan zijn.

Rutte sprak op het VVD-congres ook over corona. Hij stak net als gisteren op de persconferentie de hand in eigen boezem. “Blijkbaar lukt het mij niet genoeg om mensen ervan te overtuigen dat ze zich aan de basisregels moeten houden”, zei hij.

Op de vraag of hij zich sterker zou uitspreken over ongevaccineerden als hij geen premier was, antwoordde hij: “Ik denk dat ik dan verder was gegaan. Maar het punt is, dat kan ik zelfs hier niet zeggen.”

Hij wil voorkomen dat ongevaccineerden afhaken. “Je moet ervoor zorgen dat je mensen blijft meenemen en dat ze niet gaan denken: waarom zou ik me nog laten vaccineren?”

Corona-minister De Jonge gaat soms verder in zijn uitspraken over ongevaccineerden. “Die is misschien iets minder in staat om zich in te houden”, zei de premier. “Maar we denken er hetzelfde over.”

Op zaterdagochtend 27.11.2021 zei partijvoorzitter Van der Wal op het VVD-congres dat de partij een grens wil stellen aan de giften van donateurs. Die mogen niet hoger zijn dan 100.000 euro.

‘Minder kwetsbaar’

Daarom nam de partij de aanbeveling over van voormalig ChristenUnie-fractieleider Veling, die deze zomer opperde dat één persoon maximaal een ton aan een partij mag doneren. “Dat maakt ons minder kwetsbaar en past bij ons”, zei VVD-voorzitter Van der Wal.

In juni was er ophef over een donatie van 1,2 miljoen euro van miljonair Hans van der Wind aan het CDA. Die partij stelde daarop in een verklaring dat de donateur geen invloed had gehad op de politieke koers.

Giften voor politieke partijen staan momenteel bijzonder in de belangstelling. Pieter Omtzigt suggereerde recent dat het CDA, waar hij inmiddels vertrokken is, grote sommen geld ontving van mensen die belang bij hebben bij de koers die partijleider Wopke Hoekstra insloeg.

1,2 miljoen euro

Het CDA zag zich daarna gedwongen om recente, nog niet gepubliceerde partijdonaties te openbaren. Daaruit bleek onder meer dat miljonair Hans van der Wind, die ook andere functies uitvoerde bij de partij, vlak voor de verkiezingen 1,2 miljoen had gegeven.

Het was niet het enige bedrag van die omvang tijdens de afgelopen campagne. Zo kreeg bijvoorbeeld D66 een miljoen van techondernemer Steven Schuurman. Volgens Pieter Omtzigt hadden de donaties invloed op het beleid van Hoekstra. Met zijn ‘New Deal’ werden de CDA-plannen gunstiger voor ondernemers. Ook volgens Schuurman investeerde hij het bedrag omdat hij wil dat er een oplossing komt voor de klimaatcrisis, zo zei hij zelf tegen Trouw.

“De donatie kwam bovendien, niet geheel heel toevallig, zo vlak voor de verkiezingen. Daardoor hoefde deze op dat moment niet meer aan het ministerie van Binnenlandse Zaken doorgegeven te worden”, zegt Krouwel. “Zo zou de donatie, als de notitie van Omtzigt die gewraakte donderdag niet was uitgekomen, pas volgend jaar naar buiten komen. Het lijkt alsof er een poging is gedaan om die donatie, en de donatie van 247.000 euro door de Stichting Nederlands Ondernemers Klimaat, niet te associëren met de verkiezingen.”

Geen plafond

Er is overigens wel een onafhankelijke commissie in Nederland die toezicht houdt op financiering van de partijen, maar die controleert alleen of partijen zich aan de wet houden. Daarmee is het nog geen papieren tijger, zegt politicoloog Sarah de Lange (Universiteit van Amsterdam), want die commissie grijpt wel degelijk af en toe in. Dat gebeurde bijvoorbeeld vorig jaar bij Forum voor Democratie vanwege onduidelijkheid over het ledental van de partij.

Herman Tjeenk Willink tijdens een persconferentie over zijn eindverslag gedurende de formatie.

Kortom, er is werk aan de winkel voor het nieuwe kabinet

Het vertrouwen in de landelijke overheid zit op een dieptepunt. Niet raar, vindt Herman Tjeenk Willink. Als de bus uit dorpen verdwijnt en de overheid onbereikbaar is, is er iets grondig mis. Burgers keren zich af van de overheid.

En dat komt niet alleen door de coronapandemie, betoogt de 79-jarige Herman Tjeenk Willink. ,,De overheid heeft de burger van zichzelf vervreemd’’, zegt hij. En dat is al decennia lang aan de gang, betoogt hij in zijn boek Kan de overheid crises aan?

Lees ook;

Minister van Staat Tjeenk Willink: FVD’er Van Houwelingen ‘bedreigt hele politieke stelsel’

Tjeenk Willink kent de overheid van binnen en van buiten. Als ambtenaar, als lid van de Eerste Kamer, als vicevoorzitter van de Raad van State en als informateur van meerdere kabinetten. En al die jaren waarschuwt hij al voor dezelfde fout: ,,De overheid heeft wel allerlei verwachtingen van de burger, die moet bijvoorbeeld zelfredzaam zijn. Maar ze denkt te weinig na over wat de burger van de overheid mag verwachten.’’

Coronacrisis

Dat het vertrouwen in de landelijke overheid zo broos is, daar ligt een ontwikkeling aan ten grondslag die al ruim veertig jaar gaande is, vertelt hij. ,,De overheid wordt gezien als een bedrijf met de burgers als klant. Er wordt bezuinigd als het economisch niet goed gaat. Lange tijd vonden we dat vanzelfsprekend, maar deze coronacrisis maakt duidelijk dat als de nood aan de man is iedereen – de private sector voorop – van alles van de publieke sector verwacht.’’

Maar wat is de praktijk? ,,Mensen die in een dorp wonen hebben vaak geen eigen agent meer, geen bibliotheek, geen huisarts en geen openbaar vervoer. De overheid heeft zich teruggetrokken. En ook voor de markt is er niets te halen. Maar waarom hebben we een overheid? Die vraag hebben we ons te lang niet gesteld. We verwachten toch ook van een telecomprovider dat je in heel Nederland bereik hebt?’’

Pim Ras Fotografie
© Pim Ras Fotografie

Tjeenk Willink vindt het dan ook niet zo gek dat het vertrouwen in de overheid afneemt. ,,Want’’, zegt hij, ,,of de overheid is onzichtbaar, zoals in dunbevolkte gebieden, of hij is wel zichtbaar, maar ontoegankelijk. Probeer maar eens iemand aan de telefoon te krijgen als je een probleem hebt met een instantie of als je iets niet begrijpt.

Ondertussen zien mensen hoe belangrijke overheidstaken als volkshuisvesting of ruimtelijke ordening zijn verloederd. Een deel van de samenleving die zich dat kan permitteren, zegt: de overheid kan me gestolen worden, ik keer me er vanaf. Maar diegenen die het meest van die overheid afhankelijk zijn, zitten klem.’’

Onvrede

De rellen van afgelopen weekeinde in de steden moeten niet te makkelijk daaruit verklaard worden, benadrukt hij. ,,Er zijn altijd groepen jongeren die gewoon uit zijn op rotzooi trappen. Maar dat moet ons niet laten afleiden. Er is onvrede. En dat blijkt niet alleen uit de protesten.

Zo waarschuwt het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) al jaren voor een groeiende kloof in ons land. Met aan de ene kant een groep mensen die zich goed staande kan houden in deze snel veranderende wereld met open grenzen, waarin alles met de computer moet en mensen alles zelf moeten regelen.

En aan de andere kant een groep mensen die minder goed mee kan komen, die achterblijft in inkomen, kampt met een slechtere gezondheid, woont in slechtere huizen, minder kans heeft op werk. En juist die groep kwam het eerst in de problemen toen door corona allerlei ingrijpende maatregelen werden afgekondigd en sectoren en scholen dichtgingen.

,,De pandemie legt het vergrootglas op de zwakke plekken in de maatschappij en in het functioneren van de overheid.’’ En – gaat Tjeenk Willink verder – wat de coronacrisis ook weer eens duidelijk heeft gemaakt, is dat het rendementsdenken in de publieke sector nadelen heeft. ,,Onze zorg had de zaakjes redelijk goed voor elkaar. Alles was vooral kostenefficiënt geregeld.

Maar dan is er ineens een pandemie en hebben we geen extra capaciteit op de intensive cares en blijken de voorraden aan beschermingsmiddelen voor zorgmedewerkers beperkt. Moet je dan altijd voorbereid zijn op het ergste? Nee, dat is onzin. Maar als er een crisis is, moet je wel snel kunnen schakelen.’’

Schuldige

Tjeenk Willink laakt de almaar uitdijende ‘tussenlaag’. De afstand groeit tussen mensen op de werkvloer die het eigenlijke werk moeten doen en de minister die uiteindelijk voor het beleid politiek verantwoordelijk is. ,,Enerzijds komt dat door de bureaucratie die ontstaat als de politiek allerlei extra regels en uitzonderingsgevallen in wetgeving bepleit. Anderzijds komt het door het bedrijfsmatige denken waarin elke euro verantwoord moet worden.

Het resultaat is controle op controle, verantwoording op verantwoording. De huisartsen hebben eens berekend dat de kosten van al die verantwoording en tussenlagen ten minste twee keer zo groot zijn als al het geld dat we uitgeven aan de huisartsenzorg. En het rare is: die tussenlaag hoeft zich niet voor zijn tijdsbesteding te verantwoorden en de mensen op de werkvloer wel. Maar tijdens de pandemie verwachtten we ineens dat mensen op de werkvloer kunnen improviseren en een stap harder lopen!’’

Het vertrouwen van burgers in democratie en recht moet worden hersteld. Dat alles kan de politiek niet alleen

Ook hij noemt de toeslagenaffaire als voorbeeld, waarbij de overheid in alle geledingen faalde terwijl iedereen dacht keurig de regels te volgen. Tjeenk Willink schuift naar voren op zijn stoel: ,,Weet u wat mij verbaast? Dat de rechters hebben erkend dat ze fout zaten en nagaan wat er anders en beter moet. Dat geldt ook voor de uitvoeringsinstanties. Maar de politiek is vooral op zoek naar schuldigen.

Terwijl toch evident is dat de affaire is ontstaan als gevolg van meerdere politieke beslissingen sinds 2004. Was er maar een schuldige. Het is veel erger: los van wie er aan de knoppen zat, ging het mis. Omdat de overheid – en dan bedoel ik de hele overheid inclusief de politiek – te weinig nadenkt over waarom ze er eigenlijk is noch over de eisen waaraan ze moet voldoen. In de politiek denkt zelden iemand na over de uitvoerbaarheid van het beleid en hoe dat uitwerkt in de praktijk.’’

Pim Ras Fotografie

Vertrouwen

Er is dus werk aan de winkel voor het nieuwe kabinet stelt hij. Het functioneren van de overheid moet verbeteren want ‘als de coronapandemie ons stelsel al zo ontregeld, wat staat ons dan te wachten bij grotere schokken bijvoorbeeld als gevolg van de energietransitie?’

,,Het vertrouwen van burgers in democratie en recht moet worden hersteld. Dat alles kan de politiek niet alleen. Daarvoor is zij te veel zelf onderdeel van de problemen. Dat de formatie zo lang duurt, is daar een uiting van. Verbetering van de wetgeving zal niet lukken zonder actievere rol van de rechter. Politieke aandacht voor uitvoerbaarheid van beleid zal alleen toenemen als de uitvoeringsorganisaties harder aan de bel trekken. En democratie wordt sterker beleefd als burgers bij veranderingen praktisch betrokken zijn. Een ieder kan iets doen.’’

En veel – meer nog dan anders – zal ook afhangen van de kwaliteit van de bewindspersonen. ,,Die moeten inhoudelijk deskundig zijn, kennis hebben van het eigen veld, zicht hebben op de politiek ambtelijke verhoudingen. Het is dus van groot belang dat de onderhandelende partijen overeenstemming bereiken over de eisen die aan bewindslieden gesteld mogen worden.’’

Lees: 20 (!) ministers in nieuwe kabinet MSN 03.12.2021

Lees: 20 (!) ministers in nieuwe kabinet – Wel.nl 03.12.20121

Lees: Coalitie denkt aan kabinet met 20 ministers en 10 staatssecretarissen Telegraaf 02.12.2021

Lees: Inflatie torenhoog, maar kabinet grijpt (nog) niet in AD 02.12.2021

Lees: Nieuw kabinet met de Kerst? Dat gaat waarschijnlijk niet lukken MSN 01.12.2021

Lees: Nieuw kabinet met de Kerst? Dat gaat waarschijnlijk niet lukken (businessinsider.nl) 01.12.2021

Lees: Formatie kost meer tijd: voor kerst geen bordesscène AD 30.11.2021

Lees: Formerende partijen druk met lobbyen in Eerste Kamer: ‘Gaat eerder linksaf dan rechtsaf’ AD 29.11.2021

Lees: Formatie in cruciale fase: vooral prijskaartje nog obstakel MSN 29.11.2021

Lees: Formatie in cruciale fase: vooral prijskaartje nog obstakel Telegraaf 29.11.2021

Lees: Sfeer rond formatie wordt somberder en de problemen ‘steeds ingewikkelder’ AD 28.11.2021

Lees: Onderhandelingen naderen eind, maar dan is formatie nog niet klaar NOS 28.11.2021

Lees: Rutte hoopt op coalitieakkoord voor Kerst, want ‘sintakkoord’ lukt niet meer NU 27.11.2021

Lees: Rutte hoopt: voor Kerst nieuw kabinet met ‘meer elan’ NOS 27.11.2021

Lees: Rutte hoopt op coalitieakkoord voor kerst, sint-akkoord lukt niet AD 27.11.2021

Lees: Rutte hoopt op coalitieakkoord voor kerst, sint-akkoord lukt niet MSN 27.11.2021

Lees: Rutte hoopt op coalitieakkoord voor kerst: ’Sint-akkoord lukt niet’ Telegraaf 27.11.2021

Lees: ‘Mensen zien dat belangrijke taken van de overheid zijn verloederd’  AD 26.11.2021

Meer: kabinetsformatie 2021

lees: Eindverslag informateur Remkes 30.09.2021

Lees: Eindverslag informateur Hamer 02.09.2021

Meer: Dossier Kabinetsformatie | AD.nl

Meer: Formatie  RTL

Meer: Formatie 2021 NU

Meer: Formatie artikelen Elsevier

Meer: Dossier Onder Politici | AD.nl

Meer: Op weg naar een nieuw kabinet | NOS

Zie ook: Grote onrust op Links op weg naar Rutte 4 !! – de nasleep

Zie ook: Grote onrust op Links op weg naar Rutte 4 !!

zie verder: Verkiezingen 2e kamer op 17 maart 2021

Lees: Nieuw kabinet lijkt verder weg dan ooit, hoe nu verder? NU 01.09.2021

Lees: Wat wil jij weten over de formatie? NU 01.09.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 115 – Voortgang onderhandelingen 25.11.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 114 – Tussenstand onderhandelingen 23.11.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 113 – Tussenstand onderhandelingen 22.11.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 112 – Tussenstand onderhandelingen 19.11.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 111 – Tussenstand onderhandelingen 18.11.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 110 – 2e lek onderhandelingen 17.11.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 109 – Tussenstand onderhandelingen 15.11.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 108 – Tussenstand onderhandelingen 12.11.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 107 – Tussenstand onderhandelingen 11.11.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 106 – Tussenstand onderhandelingen 10.11.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 105 – Tussenstand onderhandelingen 07.11.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 104 – onderhandelingsronde 04.11.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 103 – onderhandelingsronde 03.11.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 102 – onderhandelingsronde 02.11.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 101 – Tussenstand onderhandelingen 01.11.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 100 – Tussenstand onderhandelingen 28.10.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 99 – Tussenstand onderhandelingen 27.10.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 98 – onderhandelingsronde 25.10.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 97 – onderhandelingsronde 18.10.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 96 – onderhandelingsronde 16.10.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 95 – onderhandelingsronde 11.10.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 94 – bezinning onderhandelingen 09.10.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 93 – onderhandelingsronde 07.10.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 92 – aftrap 2e ronde -onderhandelingen 06.10.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 91 – debat 05.10.2021 2e ronde – Johan Remkes en Wouter Koolmees als nieuwe informateurs om Rutte IV te vormen

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 90 – lek vanuit de formatiestukken

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 89 – bezinning onderhandelingen 02.10.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 88 – bezinning onderhandelingen 01.10.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 87 – onderhandelingsronde 30.09.2021 – verslag Remkes

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 86 – onderhandelingsronde 29.09.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 85 – tussenstand onderhandelingen 28.09.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 84 – onderhandelingsronde 27.09.2021

Zie ook: De spanningen nemen toe op weg naar de formatie van de nieuwe coalitie van Kabinet Rutte 4 – deel 83 – voortgang onderhandelingen 26.09.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 82 – tussenstand onderhandelingsronde 24.09.2021

Zie ook: De spanningen nemen toe op weg naar de formatie van de nieuwe coalitie van Kabinet Rutte 4 en de Begroting 2022 – deel 81 – tussenstand onderhandelingen 22.09.2021

Zie ook: De spanningen nemen toe op weg naar de formatie van de nieuwe coalitie van Kabinet Rutte 4 en de Begroting 2022 – deel 80 – tussenstand onderhandelingen 21.09.2021

Zie ook: De spanningen nemen toe op weg naar de formatie van de nieuwe coalitie van Kabinet Rutte 4 en de Begroting 2022 – deel 79 – tussenstand onderhandelingen 20.09.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 78 – dag 2 tussenstand onderhandelingsronde 19.09.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 77 – dag 1 tussenstand onderhandelingsronde 18.09.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 76 – tussenstand onderhandelingen 16.09.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 75 – onderhandelingsronde 15.09.2021

Zie ookOp weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 74 – tussenstand onderhandelingsronde 13.09.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 73 – bezinning onderhandelingen 12.09.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 72 – bezinning onderhandelingen 11.09.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 71 – bezinning onderhandelingen 10.09.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 70 – onderhandelingen 09.09.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 69 – 2e kamer onderhandelingen 08.09.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 68 – 2e kamer debat onderhandelingen 07.09.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 67 – bezinning onderhandelingen 06.09.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 66 – bezinning onderhandelingen 05.09.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 65 – bezinning onderhandelingen 04.09.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 64 – tussenstand onderhandelingen 03.09.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 63 – verslag tussenstand onderhandelingen 02.09.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 62 – tussenstand onderhandelingsronde 01.09.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 61 – onderhandelingsronde 31.08.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 60 – onderhandelingsronde 30.08.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 59 – tussenstand onderhandelingsronde 29.08.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 58 – tussenstand onderhandelingsronde 28.08.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 57 – tussenstand onderhandelingsronde 27.08.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 56 – tussenstand onderhandelingsronde 26.08.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 55 – onderhandelingsronde 25.08.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 54 – onderhandelingsronde 24.08.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 53 – onderhandelingsronde 23.08.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 52 – tussenstand onderhandelingsronde 22.08.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 51 – onderhandelingsronde op 20.08.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 50 – tussenstand onderhandelingsronde 19.08.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 49 – onderhandelingsronde verder op 19.08.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 48 – onderhandelingsronde verder op 18.08.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 47 – onderhandelingsronde verder op 17.08.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 46 – onderhandelingsronde verder op 16.08.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 45 – tussenstand onderhandelingsronde 10.08.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 44 – tussenstand onderhandelingsronde 15.07.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 43 – tussenstand onderhandelingsronde 09.07.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 42 – tussenstand onderhandelingsronde vanaf 29.06.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 41 – 2e kamer debat 23.06.2021 eindverslag verkenningsronde

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 40 – eindverslag verkenningsronde 22.06.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 39 – verkenningsronde 21.06.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 38 – tussenstand verkenningsronde 20.06.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 37 – verkenningsronde 18.06.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 36 – tussenstand verkenningsronde 17.06.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 35 – tussenstand verkenningsronde 16.06.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 34 – verkenningsronde 15.06.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 33 – verkenningsronde 14.06.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 32 – verkenningsronde 11.06.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 31 – verkenningsronde 10.06.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 30 – verkenningsronde 09.06.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 29 – verkenningsronde 08.06.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 28 – verkenningsronde 07.06.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 27 – verkenningsronde 04.06.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 26 – verkenningsronde 03.06.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 25 – verkenningsronde 02.06.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 24 – verkenningsronde 01.06.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 23 – verkenningsronde 31.05.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 22 – tussenstand verkenningsronde 28.05.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 21 – verkenningsronde 27.05.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 20 – verkenningsronde 26.05.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 19 – de verkenningsronde gaat een nieuwe fase in !!!

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 18 – tussenstand verkenningsronde 20.05.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 17 – verkenningsronde Jongeren en Kunst/Cultuursector 20.05.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 16 – verkenningsronde grote partijen 18.05.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 15 – verkenningsronde kleine partijen 17.05.2021

Zie ookOp weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 14 – start verkenningsronde met Informateur Mariëtte Hamer vanaf 17.05.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 13 – Debat 12.05.2021 en benoeming nieuwe Informateur Mariëtte Hamer

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 12 – vanaf 10.05.2021 weer op weg

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 11 – op weg naar de inhoudelijke formatie

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 10 – verkenningsronde vertraagd

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 9 – verkenningsronde vanaf 25.04.2021 weer verder

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 8 – verkenningsronde 20.04.2021 en 21.04.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 7 – volgende verkenningsronde vanaf 19.04.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 6 – volgende verkenningsronde vanaf 13.04.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 5 – nieuwe start verkenningsronde vanaf 08.04.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 4 – voortgangsoverleg 06.04.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 3 – Debat 31.03.2021– 01.04.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 2

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 1

Zie ook: Aftrap Verkiezingen 2e kamer op 17 maart 2021 – op weg naar de uitslag

november 28, 2021 - Posted by | Uncategorized

4 reacties

  1. […] Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 116 – Voortgang onderh… […]

    Pingback door Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 117 – Voortgang onderhandelingen 05.12.2021 « Debat in de Digitale Hofstad | december 5, 2021

  2. […] Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 116 – Voortgang onderh… […]

    Pingback door Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 118 – Voortgang onderhandelingen 06.12.2021 « Debat in de Digitale Hofstad | december 6, 2021

  3. […] Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 116 – Voortgang onderh… […]

    Pingback door Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 119 – Voortgang onderhandelingen 09.12.2021 « Debat in de Digitale Hofstad | december 9, 2021

  4. […] Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 116 – Voortgang onderh… […]

    Pingback door Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 120 – Tussenstand onderhandelingen 10.12.2021 « Debat in de Digitale Hofstad | december 11, 2021


Sorry, the comment form is closed at this time.

%d bloggers liken dit: