Debat in de Digitale Hofstad

Stemmen uit de Haagse Wijken

Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 71 – bezinning onderhandelingen 10.09.2021

Kaag wilde tijdens haar toespraak eigenlijk zeggen: ik ben niet zo knuffelbaar als Samsom

Elke week schrijft politiek verslaggever Hans van Soest over wat er speelt in Den Haag in Onder Politici. Deze week: het belang van samen kopjes koffie drinken.

Sigrid Kaag (D66) en Mark Rutte (VVD).

PvdA-leider Diederik Samsom kreeg na zijn vertrek uit Den Haag nog sms’jes van Mark Rutte: ‘ik mis je’ en ‘ik hou van je’. Zulke sms’jes zal Sigrid Kaag nooit van hem krijgen, zelfs al lukt het de twee alsnog om samen een kabinet te vormen.

Lees ook;

Vertrek Van Nieuwenhuizen is veelzeggend over de uitzichtloosheid in Den Haag
Op zoek naar een uitweg in de formatie, is daar ineens: het minderheidskabinet

De toespraak die de D66-leider maandagavond hield, bevatte een duidelijke boodschap richting haar VVD-collega – ook al beweerde ze na afloop anders. Maar met haar aanval op Ruttes leiderschap (‘regelen en ritselen zonder visie’) en zijn manier van werken (‘koffie drinken en relaties managen’) wilde ze hem iets duidelijk maken: ik ben een ander type dan Diederik Samsom. Of dan al die andere voormannen van politieke partijen die Rutte heeft ingekapseld door hen aan de borst te drukken.

Houding

Of die houding een nieuw kabinet dichterbij brengt, daar twijfelen steeds meer betrokkenen aan. In het debat over de formatie dinsdag, wees SGP-leider Kees van der Staaij Kaag erop dat zij als voormalig diplomaat toch moet weten dat kopjes koffie drinken nodig is om geschillen te overbruggen. Kaag benadrukte juist dat ze niets heeft met de Haagse mores en ‘eerlijk gezegd heel weinig mensen vertrouwt in haar leven’. ,,Mijn man, mijn eigen familie en een paar vrienden.’’

CDA’er Maxime Verhagen was minister in de kabinetten Balkenende IV en Rutte I. Hij ziet de ijzige sfeer tussen de huidige Haagse hoofdrolspelers met verbazing aan. ,,Goede persoonlijke verhoudingen zijn echt belangrijk in de politiek. Als je elkaar niet vertrouwt, kun je het uiteindelijk ook niet eens worden.’’

Nederland is een coalitieland, geen enkele partij heeft ooit de meerderheid. Dus moet je compromissen sluiten. Verhagen: ,,Iedereen moet geven en nemen. Dat zorgt voor conflicten. Als je niet investeert in goede verhoudingen, draait zo’n conflict niet uit op een oplossing maar op escalatie. Zelf kon ik destijds beter met PvdA-leider Wouter Bos overweg dan Jan Peter Balkenende dat kon. Daardoor was ik makkelijker in staat om bij een dreigend conflict de angel eruit te trekken.’’

Sigrid Kaag (D66), Mark Rutte (VVD) en Wopke Hoekstra (CDA) tijdens het debat over het eindverslag van informateur Mariëtte Hamer over het vastgelopen formatieproces.

Sigrid Kaag (D66), Mark Rutte (VVD) en Wopke Hoekstra (CDA) tijdens het debat over het eindverslag van informateur Mariëtte Hamer over het vastgelopen formatieproces. © ANP

Verstandshuwelijk

Ik hoef mevrouw Kaag niet ten huwelijk te vragen, zei Rutte dinsdag. ,,Het plan is te kijken of we tot een politieke samenwerking kunnen komen.’’ Verhagen erkent dat je inderdaad geen dikke vrienden hoeft te worden om te kunnen samenwerken. ,,Maar zonder vertrouwen, heb je een verstandshuwelijk. En die houden het altijd minder lang vol dan huwelijken uit liefde. Omdat je overal afspraken over moet maken.’’

Een andere oud-minister, die niet met naam wil worden genoemd, verwoordt het anders: ,,Als je in de politiek een vriend zoekt, moet je een hond nemen. Maar als je elkaar écht niet mag, maak je overal ruzie over. Je bent niet meer in staat compromissen te sluiten. Je kunt niet meer zien of de ander vanuit zijn perspectief misschien een punt heeft of dat de ander iets niet kan verkopen aan zijn achterban. Je denkt alleen maar dat de ander jou niets gunt.’’

Tijdens het beroemde 1 april-debat over Ruttes opmerkingen over Pieter Omtzigt lijkt de kiem voor de ijzige sfeer tussen Rutte en Kaag gelegd. Niet eens zozeer door de motie van afkeuring over zijn gedrag; die was eigenlijk heel zakelijk. Wel door de uitleg die Kaag daarbij gaf, waarbij ze Rutte op zijn persoonlijkheid aanviel. Ze verweet hem ‘een patroon van vergeetachtigheid’ en merkte op dat als zíj Rutte was geweest ze ‘conclusies’ aan die motie had verbonden.

ANP

© ANP

Ergenis

Bij de VVD was de ergernis na dat debat weggezakt, maar sinds maandag is die weer helemaal terug. Prominente liberalen verwijten de coalitiegenoot ‘de nucleaire route’ te kiezen. Ze ergeren zich bovendien aan Kaags boodschap dat ze ‘moreel boven Rutte staat’.

Hoe dit gaat eindigen, durft niemand te voorspellen. Hoge ambtenaren zuchten over ‘politiek gepruts’. Zeker een minderheidskabinet waar nu naar wordt gekeken, kan niet functioneren zonder onderling vertrouwen.

Eén sprankje hoop voor de nieuwe informateur Johan Remkes: zo slecht is de relatie tussen Rutte en Kaag ook weer niet. Weliswaar zijn het volstrekt verschillende types en hebben ze een andere politieke stijl, ze werken al jaren gewoon goed samen. Drie weken geleden ging Rutte op zaterdagmiddag nog bij Kaag thuis op bezoek om dingen door te nemen. Ze aten samen een broodje. Het is weliswaar geen koffie, maar toch.

CDA-leider Hoekstra (l), VVD-leider Rutte (m) en D66-leider Kaag (r) ANP

Terugblik

De VVD is in een cruciale fase van de kabinetsformatie bereid geweest om met de twee linkse partijen GroenLinks en PvdA te gaan onderhandelen. Er is zelfs een extra fractievergadering geweest waarin VVD-leider Rutte hier groen licht voor kreeg van zijn fractiegenoten. Dat bevestigen bronnen aan de NOS.

Waarom die onderhandelingen toch niet doorgingen ligt niet aan een blokkade van VVD-leider Rutte. Door een samenloop van omstandigheden is het gewoon nooit zo ver gekomen.

Op donderdag 19 augustus komt de VVD-fractie bij elkaar. De twee linkse partijen zouden samen een fractie gaan vormen, zo werd de VVD-Kamerleden verteld. Het is de week dat onder leiding van informateur Hamer wordt gezocht naar een uitweg uit de impasse. De formatie zit compleet in het slop.

D66 wil niet met de ChristenUnie, en VVD en CDA blijven weigeren met de twee linkse partijen samen te onderhandelen. Rutte en Hoekstra vinden dat één linkse partij te veel en bovendien is het niet nodig voor een meerderheid. Aan de andere kant constateert informateur Hamer dat de PvdA (Ploumen) en GroenLinks (Klaver) elkaar niet zullen loslaten.

Rutte houdt in zijn achterhoofd dat dit een opening kan bieden.

Al voor de zomer diende zich een uitweg aan. Bij informateur Hamer vertelde Klaver aan Rutte dat hij en Ploumen vergaande plannen hebben om de twee linkse fracties veel hechter te laten samenwerken, het woord fusie valt zelfs. Rutte houdt in zijn achterhoofd dat dit een opening kan bieden, zo bevestigen bronnen. “Hij is altijd op zoek naar geitenpaadjes”, zegt een betrokkene. “En hier zag hij er eentje.”

VVD en D66 beginnen samen aan hun zomeropdracht van informateur Hamer om een opzet voor een regeerakkoord te schrijven. Als het stuk klaar is blijkt dat de twee linkse partijen elkaar nog altijd niet willen loslaten. Iets waar VVD en CDA wel op hadden gehoopt. Rutte herinnert zich zijn ‘geitenpaadje’ en volgens betrokkenen is bij hem het idee gegroeid dat een fusie van de linkse fracties een nieuwe situatie zou kunnen betekenen.

Bij GroenLinks en de PvdA zeggen ze dat er nooit een concreet fusieplan is geweest. Wel zou een vergaande vorm van samenwerking uiteindelijk kunnen uitmonden in een fusie, als de onderhandelingen inderdaad leiden tot linkse deelname aan een kabinet. In de hoofden bij VVD en D66 is een fusie dichterbij, zij gaan er wel degelijk van uit dat links zo ver zou willen gaan. Bronnen zeggen dat daar ook signalen over zijn geweest.

Terug naar de fractievergadering op 19 augustus van de VVD. De linkse fusie ligt daar op tafel. Als PvdA en GroenLinks een fusie aankondigen, dan is Rutte bereid de onderhandelingen te beginnen. Hij krijgt toestemming van zijn fractie om in dat geval te gaan onderhandelen.

De linkse partijen zijn ‘not amused’.

Op diezelfde dag hoort de NOS dat het fusieplan gezien wordt als een serieuze optie. VVD en D66 spreken erover met de informateur. De NOS brengt het als groot nieuws. De linkse partijen zijn ‘not amused’. Overvallen door de berichtgeving begint daar het verzet tegen de beeldvorming. Fuseren “omdat rechts dat wil”, daarvan kan natuurlijk geen sprake zijn. Als de achterbannen dat maar weten.

Het is een streep door de rekening van PvdA en GroenLinks. Zij zijn de regie kwijt over het zelf bekendmaken van hun plan voor een hechte samenwerking. Dat terwijl het bij de PvdA-fractie al gevoelig lag. Eén fractievoorzitter die het boegbeeld moet zijn van twee partijen? Kamerleden die hun portefeuilles en dus invloed moeten delen met een ander? Bij de PvdA mengen oudgedienden als oud-partijvoorzitter Hans Spekman en oud-Kamerlid Adri Duivesteijn zich onmiddellijk in de discussie. “Het einde van de PvdA is ingezet”, zegt Duivesteijn.

Noodgedwongen trommelen Ploumen en Klaver op vrijdag 20 augustus de parlementaire pers op om te vertellen dat ze tijdens de formatie als één team gaan opereren. Ze wilden hun plannen eigenlijk in alle rust pas een week later ontvouwen. “Een bijzondere stap”, noemt Klaver de samenwerking tijdens het persmomentje in de gang van Den Haag Centraal. Maar een fusie is het niet. Ze gaan veel minder ver dan VVD en D66 dachten.

De brokstukken blokkeren het geitenpaadje van Rutte.

De brokstukken blokkeren het geitenpaadje van Rutte. De VVD laat diezelfde avond nog weten dat twee linkse partijen er nog steeds één te veel is. Voor CDA-leider Hoekstra maakt het allemaal niets uit. Zijn partij zou zelfs na een linkse fractiefusie niet te vermurwen zijn geweest. Hij zat er veel harder in dan Rutte, al gingen ze er bij de VVD van uit dat dat nog kon veranderen.

Het beeld dat het vooral Rutte was die niks voelde voor gesprekken met links behoeft dus wel enige bijstelling. Of de samenwerking tussen Klaver en Ploumen en een mogelijke fusie aan de verre horizon genoeg zijn voor een herkansing moet de komende weken blijken.

CDA-leider Hoekstra ANP

Hoekstra noemt voltooid leven vrije kwestie voor Kamerleden

CDA-leider Hoekstra vindt dat de voltooid-leven-wet van D66 een vrije kwestie moet worden. De D66-wet is morgen een van de kwesties die aan de orde komen op het CDA-congres. Mogelijk wordt het ook weer een onderwerp in de formatie. D66 wil het met een initiatiefwet mogelijk maken dat ouderen die hun leven voltooid vinden, hulp kunnen krijgen om hun leven te beëindigen.

Voor het CDA-congres is een resolutie ingediend die invoering van die wet in strijd met de grondbeginselen van het CDA noemt. Volgens de indieners moet het CDA niet aan zo’n wet meewerken. Het partijbestuur is het met de resolutie eens, al voegt het eraan toe dat een stemming over medisch-ethische onderwerpen “in beginsel altijd een vrije kwestie is”.

Kaag: geen afspraken vooraf

Ook Hoekstra zei vandaag dat gewetenskwesties altijd vrije kwesties zijn voor Kamerleden: “En dat vind ik ook altijd heel terecht.” Ook D66-leider Kaag noemde voltooid leven vanochtend een vrije kwestie. “Dat moet geen onderdeel vormen van een regeerakkoord. Dat is aan het geweten en aan de individuele overtuiging van elk Kamerlid.”

Volgens Kaag hoort bij een open bestuurscultuur dat de Tweede Kamer gaat over initiatiefwetten en dat je daar niet vooraf afspraken over maakt, zeker als het gaat om medisch-ethische kwesties. Verschil van mening over de voltooid leven-wet is een van de redenen waarom D66 niet nog eens in een kabinet wil met de ChristenUnie.

Vertrek Omtzigt

Het CDA-congres wordt algemeen als erg belangrijk gezien, omdat de partij in een roerige periode zit, onder meer door het vertrek van het prominente Kamerlid Omtzigt. Hoekstra zegt vandaag in het AD dat hij de deur blijft openhouden voor Omtzigt. Het Kamerlid zegde in juni zijn CDA-lidmaatschap op, nadat hij felle kritiek had geuit op de manier waarop de partij met hem is omgegaan. Deze week maakte hij bekend dat zijn vertrek definitief is en dat hij verdergaat als onafhankelijk Kamerlid. Omtzigt heeft maanden ziek thuis gezeten en komt volgende week terug in de Kamer.

Hoekstra had Omtzigt “dolgraag aan boord gehouden.” De CDA-leider zegt met Omtzigt te hebben afgesproken dat ze ook in de toekomst blijven samenwerken.

Fouten in campagne

Hoekstra erkent in het AD dat de afgelopen tijd allerlei dingen niet goed zijn gegaan en dat hijzelf in de campagne ook fouten heeft gemaakt. Hij noemt als voorbeeld de manier waarop hij heeft gecommuniceerd over de commissie-Borstlap. Dat het CDA de aanbeveling van die commissie overnam om de WW-duur te bekorten, leidde tot veel kritiek. Ook dat hij in campagnetijd op een overdekte ijsbaan ging schaatsen, terwijl dat vanwege de coronamaatregelen niet mocht, vindt hij achteraf evident fout.

Hoekstra is het eens met een interne partijcommissie, die deze zomer concludeerde dat het CDA “van zichzelf heeft verloren”. “De eenheid was soms ver te zoeken, we waren geen team, dat moet ik mij ook aantrekken”, zegt Hoekstra. In gesprekken met leden hoort hij vooral dat zij behoefte hebben aan ‘verbinding’.

‘Geen VVD-light’

De kritiek van een deel van de achterban dat het CDA een ‘VVD-light’ zou zijn, wijst Hoekstra van de hand: “wij zijn een volstrekt andere partij dan de VVD, met volstrekt andere uitgangspunten. Wij zijn voor het afschaffen van het leenstelsel, voor de invoer van een maatschappelijke dienstplicht en hameren op het belang van een vast contract, We verwachten niet alle heil van de overheid, maar ook niet van het individu.”

Hoekstra wil niet vooruitlopen op de vraag of hij weer minister wil worden als het CDA in het kabinet komt. Er zijn ook pleidooien dat hij beter in de Kamer kan blijven. “Eerst maar eens formeren”, zegt hij in het AD.

Van Zwol: niet in een minderheidskabinet met VVD en D66

De prominente CDA’er Van Zwol vindt dat zijn partij niet in een minderheidskabinet met VVD en D66 moet gaan zitten. Van Zwol is voorzitter van het Wetenschappelijk Bureau van het CDA. Hij bracht deze week een rapport uit over de toekomst van de partij.

Van Zwol zegt in de Podcast Betrouwbare Bronnen dat “je gewoon een rechttoe-rechtaan minderheidskabinet moet hebben van VVD en D66”. Volgens hem moet het CDA zo’n kabinet ook niet gedogen.

Morgen houdt het CDA een partijcongres. Dat wordt live uitgezonden op NPO Politiek vanaf 09.15 uur.

Informateur Johan Remkes verlaat het gebouw van de Tweede Kamer na afloop van gesprekken over de kabinetsformatie.
Informateur Johan Remkes verlaat het gebouw van de Tweede Kamer na afloop van gesprekken over de kabinetsformatie. © ANP
Deze afbeelding heeft een leeg alt-atribuut; de bestandsnaam is 0d210-2e2bkamer2b20212bformatie2b252822529.jpg

Nieuwe verkiezingen worden niet langer uitgesloten: ‘Zou een schande zijn’

Voor het eerst wordt er aan het Binnenhof openlijk (én met enige angst) gesproken over nieuwe verkiezingen, nu de formatie hopeloos voortsukkelt.

Een ‘paar weken geleden’ kwam het nog niet in hem op, maar Gert-Jan Segers (ChristenUnie) kan nieuwe verkiezingen ‘niet langer uitsluiten’, zei hij gisteren. En dat terwijl hij net uit de werkkamer van informateur Johan Remkes beende die nog met alle macht werkt aan een kabinet. ,,En dat vind ik wel erg’’, aldus Segers. ,,Die optie zat eerst niet in mijn hoofd. Nu wel.’’

Lees ook;

Hoekstra: ‘We gaan goed samenwerken met Omtzigt’
Remkes krijgt dezelfde boodschap van links: ‘Wij willen samen in kabinet, maar gaan niet gedogen’

Want met alle blokkades over en weer (VVD en CDA tegenover PvdA-GroenLinks, D66 en ChristenUnie) is de formatie geen steek opgeschoten. Of erger: de verhoudingen zijn verzuurd. Zeker sinds D66-leider Sigrid Kaag uithaalde naar VVD-leider Rutte in haar lezing afgelopen maandag zijn de wonden niet geheeld. Eerder verdiept.

Inhoudelijk is er nog niet eens onderhandeld, alleen al de verkenningsfase is een farce, zo is de consensus. ,,Zes maanden ploeteren en we hebben nog niks’’, aldus een betrokkene. ,,De paarden zijn naar de bron gebracht. Maar ze moeten wel drinken.’’

Het is uniek in de geschiedenis van de kabinetsformaties: een halfjaar lang niet onderhandelen. Er hebben in de jaren 70 en 80 karakters aan de tafel gezeten die onverenigbaarder waren dan de huidige spelers. En misschien zat zo’n kabinet niet lang, maar het kwam er wel en gaf een serieus alibi tot nieuwe verkiezingen.

Wie nu achter de schermen bij de zes overgebleven betrokken partijen (VVD, CDA, D66, PvdA, GroenLinks en ChristenUnie) luistert, hoort dat nieuwe verkiezingen ineens niet meer tot een onmogelijkheid worden gerekend. Was het eerst alleen Geert Wilders (PVV) die erom vroeg, nu zeggen ook ingewijden van die partijen dat de optie ‘akelig genoeg’ dichterbij komt.

Gert-Jan Segers (ChristenUnie) staat de pers te woord op het Binnenhof na afloop van een gesprek met informateur Johan Remkes over de kabinetsformatie.
Gert-Jan Segers (ChristenUnie) staat de pers te woord op het Binnenhof na afloop van een gesprek met informateur Johan Remkes over de kabinetsformatie. © ANP

Nu informateur Johan Remkes pas net is begonnen met zijn formatieklus is er enerzijds geduld. Anderzijds: Remkes is al de zevende ceremoniemeester en al het uitgebreide en zalvende werk van voorganger Mariëtte Hamer sorteerde ook al geen effect. Remkes heeft zich geïnformeerd en zegt onverbloemd: ,,Als de houding van partijen niet verandert, ben ik er snel klaar mee.’’ Een D66’er zegt: ,,We sturen niet op verkiezingen aan.’’ Ook de voor Rutte venijnige speech van Kaag was geen oorlogsverklaring, wordt beweerd. Maar bij D66 vinden ze vooral dat de VVD de formatie nu traineert, dus klinkt er ook spierballentaal. ,,Als ze verkiezingen willen, gaan we knokken. En dan staat niet vast dat Rutte dit keer weer groter wordt dan Kaag.’’

Bewogen

Lilianne Ploumen (Pvda) en Jesse Klaver (Groenlinks) na afloop van een gesprek met informateur Johan Remkes in de Stadhouderskamer.
Lilianne Ploumen (Pvda) en Jesse Klaver (Groenlinks) na afloop van een gesprek met informateur Johan Remkes in de Stadhouderskamer. © ANP

Bij GroenLinks ziet men al evenzeer dat er ‘nog niet bewogen’ wordt aan de onderhandelingstafel. Zelf hield de partij gisteren nog innig aan PvdA vast, eerder deden VVD, D66 en CDA evenmin een gebaar. ,,Het zou een schande zijn. Nieuwe verkiezingen, zonder dat er is onderhandeld.’’

Ook bij de PvdA wordt van ‘verantwoordelijkheid naar de kiezer’ gesproken. ,,Als de ene zegt een nieuwe bestuurscultuur te willen en de ander nieuw leiderschap, dan ga je toch niet zes maanden rondjes om elkaar heen draaien? Dat mandaat heeft de kiezer ons niet gegeven. Democratisch gezien zou dat een afgang zijn.’’

Een ‘schande’ zegt de één dus, ‘verschrikkelijk’ een ander. Juist de ‘gematigde’ partijen in het midden van het politieke landschap zouden toch tot een kabinet moeten kunnen komen.

Maar toch: ,,Als niemand beweegt en de verhoudingen niet verbeteren, steven je daarop af.’’ In VVD-kringen wordt daar juist nog een kans gezien: in het verbeteren van de verhoudingen. Het idee daar: zet Rutte, Kaag en Hoekstra (CDA) bij elkaar. Desnoods ergens in het land. Benen op tafel, alles laten bekoelen. ,,Er zitten nog wel stappen tussen nu en nieuwe verkiezingen.’’

Iemand stemt tijdens de Tweede kamerverkiezingen, afgelopen maart.
Iemand stemt tijdens de Tweede kamerverkiezingen, afgelopen maart. © ANP

Ernstige politieke crisis: hoe serieus is de dreiging van nieuwe verkiezingen?

De dreiging hangt boven de formatietafel: na zes maanden onbeweeglijkheid bestaat het risico dat ook informateur Remkes er niet uit komt. Komen er dan nieuwe verkiezingen?

Deze afbeelding heeft een leeg alt-atribuut; de bestandsnaam is dea4a-2e2bkamer2b20212bformatie2b252832529.jpg

1. Kan dat nou zomaar, nieuwe verkiezingen?
Ja, als een meerderheid in de Tweede Kamer dat wil, kan het demissionaire kabinet nieuwe verkiezingen uitschrijven. Maar het is wel een allerlaatste optie. De verhoudingen tussen VVD, D66 en CDA – de partijen waarnaar nu vooral wordt gekeken – zijn niet zó beroerd dat men elkaar publiekelijk voor rotte vis uitmaakt.

Wel is sprake van een ernstige politieke crisis. Als de hoofdrolspelers elkaar écht niet meer kunnen luchten of zien, ontstaat een staatsrechtelijke impasse, die moet worden doorbroken. Alleen de Tweede Kamer kan dat na een debat beslissen. Maar de kiezers zullen het de onderhandelaars niet in dank afnemen, die zijn dan half maart voor niets naar de stembus geweest.

Lees ook;

Kaag wilde tijdens haar toespraak eigenlijk zeggen: ik ben niet zo knuffelbaar als Samsom
Nieuwe verkiezingen worden niet langer uitgesloten: ‘Zou een schande zijn’

2. Hoe serieus is de dreiging van nieuwe verkiezingen?
Wie half maart zou hebben gezegd dat informateurs hinten op het risico van nieuwe verkiezingen, zou meewarig zijn aangekeken. Want de lijsttrekkers wilden toen nog ‘snelheid’ en een ‘akkoord op hoofdlijnen’. Van al die daadkracht is niets gebleken. Een marathondebat over de positie van VVD-leider Mark Rutte over zijn leugen rond Pieter Omtzigt, op 1 april, lijkt een verlammende werking op de formatie te hebben gehad.

Daardoor is de dreiging van nieuwe verkiezingen serieus. Het is niet voor niets dat de vorige informateur, Mariëtte Hamer, zich zeer bezorgd toonde. Ze sprak over een ‘broos lijntje’ en bezwoer de hoofdrolspelers elkaar heel te laten. Die oproep kwam vóór de HJ Schoo-lezing van D66-leider Sigrid Kaag, die de verhoudingen verder onder druk zette met haar impliciete doch stevige kritiek op Rutte. De nieuwe informateur, Johan Remkes, heeft gesproken met Hamer. Daar werd hij niet vrolijk van. Eerder waarschuwde hij al dat hij het bijltje er rap bij neergooit als iedereen zijn hakken in het zand blijft zetten.

Alle spelers weten dat het risico op een totale mislukking bestaat. De blokkades van VVD en CDA richting PvdA/GroenLinks enerzijds en die van D66 richting ChristenUnie en een minderheidskabinet van VVD/D66/CDA anderzijds, moeten worden doorbroken. D66 heeft de VVD losgelaten en gezegd dat Rutte nu het voortouw moet nemen als grootste partij.

Een verkiezingsbord met verkiezingsposters voor de Tweede Kamerverkiezingen 2021 in het centrum van Helmond.
Een verkiezingsbord met verkiezingsposters voor de Tweede Kamerverkiezingen 2021 in het centrum van Helmond. © Rob Engelaar

3. Zijn er vaker nieuwe verkiezingen gekomen na een mislukte formatie?
Nee, sinds 1848 is Nederland een parlementaire constitutionele monarchie en is dit niet voorgekomen. Wel waren er eerder moeizame kabinetsformaties die eindeloos leken te duren. Zo was de formatie van het derde kabinet Rutte de langstdurende ooit, maar er werd toen wél onderhandeld. Dat is het grote verschil met nu. Na een halfjaar is er niet inhoudelijk onderhandeld over een meerderheidskabinet. Sterker nog, die optie lijkt achter de horizon verdwenen.

ANP
© ANP

4. Hoe wordt tegen de dreiging van nieuwe verkiezingen aangekeken?
Die wordt gezien als een absoluut falen van de democratie en alle betrokken hoofdrolspelers. Er zijn nogal wat informateurs versleten, die raken ook een keer op. Het was ook niet voor niets dat Remkes op zijn persconferentie de krantenkop verre van zich wierp dat hij ‘het wel zou fiksen’. ,,Het zijn de partijen die het moeten doen’’, sprak Remkes waarschuwend. Internationaal staat Nederland er dan ook gekleurd op.

De Belgen, die er een kabinetsformatie op hebben zitten van ruim vijfhonderd dagen, beginnen te smalen over het gepruts bij hun noorderburen. Deskundigen vrezen ook ‘Israëlische taferelen’. In Israël zijn om de haverklap nieuwe verkiezingen, omdat partijen het vaak niet eens kunnen worden over een meerderheidscoalitie. Ook in Nederland zou zo’n ‘precedentwerking’ kunnen ontstaan: als het even tegenzit in de formatie, kun je sneller naar nieuwe verkiezingen grijpen. Dat is dan immers al eerder gebeurd.

Deze afbeelding heeft een leeg alt-atribuut; de bestandsnaam is a905f-2e2bkamer2b20212bformatie.jpg

5. Lossen nieuwe verkiezingen iets op?
,,Nee’’, zegt Tom van der Meer, hoogleraar politicologie aan de Universiteit van Amsterdam. ,,Je legt het probleem dan weer op het bordje van de kiezers neer. In de zetelverhoudingen zal iets verschuiven, maar het zullen toch overwegend dezelfde lijsttrekkers zijn die elkaar weer tegenkomen.’’

Volgens Van der Meer lijken op dit moment ‘de persoonlijke verhoudingen op het spel te staan’. ,,In de verkiezingscampagne ging het nauwelijks over tegenstellingen en al helemaal niet over wie met wie zou gaan. Dat gebeurde pas ná de verkiezingen. Had men dat eerder gedaan, dan zou het mandaat van de kiezer misschien groter zijn geweest.’’

Meer: kabinetsformatie 2021

Lees: Eindverslag informateur Hamer 02.09.2021

Meer: Formatie  RTL

Meer: Formatie 2021 NU

Meer: Dossier Onder Politici | AD.nl

Meer: Op weg naar een nieuw kabinet | NOS

Zie ook: Grote onrust op Links op weg naar Rutte 4 !!

zie verder: Verkiezingen 2e kamer op 17 maart 2021

Lees: Nieuw kabinet lijkt verder weg dan ooit, hoe nu verder? NU 01.09.2021

Lees: Wat wil jij weten over de formatie? NU 01.09.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 70 – onderhandelingen 09.09.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 69 – 2e kamer onderhandelingen 08.09.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 68 – 2e kamer debat onderhandelingen 07.09.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 67 – bezinning onderhandelingen 06.09.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 66 – bezinning onderhandelingen 05.09.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 65 – bezinning onderhandelingen 04.09.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 64 – tussenstand onderhandelingen 03.09.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 63 – verslag tussenstand onderhandelingen 02.09.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 62 – tussenstand onderhandelingsronde 01.09.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 61 – onderhandelingsronde 31.08.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 60 – onderhandelingsronde 30.08.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 59 – tussenstand onderhandelingsronde 29.08.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 58 – tussenstand onderhandelingsronde 28.08.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 57 – tussenstand onderhandelingsronde 27.08.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 56 – tussenstand onderhandelingsronde 26.08.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 55 – onderhandelingsronde 25.08.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 54 – onderhandelingsronde 24.08.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 53 – onderhandelingsronde 23.08.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 52 – tussenstand onderhandelingsronde 22.08.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 51 – onderhandelingsronde op 20.08.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 50 – tussenstand onderhandelingsronde 19.08.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 49 – onderhandelingsronde verder op 19.08.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 48 – onderhandelingsronde verder op 18.08.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 47 – onderhandelingsronde verder op 17.08.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 46 – onderhandelingsronde verder op 16.08.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 45 – tussenstand onderhandelingsronde 10.08.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 44 – tussenstand onderhandelingsronde 15.07.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 43 – tussenstand onderhandelingsronde 09.07.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 42 – tussenstand onderhandelingsronde vanaf 29.06.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 41 – 2e kamer debat 23.06.2021 eindverslag verkenningsronde

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 40 – eindverslag verkenningsronde 22.06.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 39 – verkenningsronde 21.06.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 38 – tussenstand verkenningsronde 20.06.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 37 – verkenningsronde 18.06.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 36 – tussenstand verkenningsronde 17.06.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 35 – tussenstand verkenningsronde 16.06.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 34 – verkenningsronde 15.06.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 33 – verkenningsronde 14.06.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 32 – verkenningsronde 11.06.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 31 – verkenningsronde 10.06.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 30 – verkenningsronde 09.06.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 29 – verkenningsronde 08.06.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 28 – verkenningsronde 07.06.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 27 – verkenningsronde 04.06.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 26 – verkenningsronde 03.06.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 25 – verkenningsronde 02.06.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 24 – verkenningsronde 01.06.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 23 – verkenningsronde 31.05.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 22 – tussenstand verkenningsronde 28.05.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 21 – verkenningsronde 27.05.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 20 – verkenningsronde 26.05.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 19 – de verkenningsronde gaat een nieuwe fase in !!!

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 18 – tussenstand verkenningsronde 20.05.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 17 – verkenningsronde Jongeren en Kunst/Cultuursector 20.05.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 16 – verkenningsronde grote partijen 18.05.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 15 – verkenningsronde kleine partijen 17.05.2021

Zie ookOp weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 14 – start verkenningsronde met Informateur Mariëtte Hamer vanaf 17.05.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 13 – Debat 12.05.2021 en benoeming nieuwe Informateur Mariëtte Hamer

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 12 – vanaf 10.05.2021 weer op weg

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 11 – op weg naar de inhoudelijke formatie

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 10 – verkenningsronde vertraagd

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 9 – verkenningsronde vanaf 25.04.2021 weer verder

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 8 – verkenningsronde 20.04.2021 en 21.04.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 7 – volgende verkenningsronde vanaf 19.04.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 6 – volgende verkenningsronde vanaf 13.04.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 5 – nieuwe start verkenningsronde vanaf 08.04.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 4 – voortgangsoverleg 06.04.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 3 – Debat 31.03.2021– 01.04.2021

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 2

Zie ook: Op weg naar Kabinet Rutte 4 – de Formatie van de nieuwe coalitie – deel 1

Zie ook: Aftrap Verkiezingen 2e kamer op 17 maart 2021 – op weg naar de uitslag

Lees: Ernstige politieke crisis: hoe serieus is de dreiging van nieuwe verkiezingen? AD 10.09.2021

Lees: VVD wilde best formatiegesprekken met links, CDA echt niet NOS 10.09.2021

Lees: Hoekstra noemt voltooid leven vrije kwestie voor Kamerleden NOS 10.09.2021

Lees: Nieuwe verkiezingen worden niet langer uitgesloten: ‘Zou een schande zijn’ AD 10.09.2021

Lees: Kaag wilde tijdens haar toespraak eigenlijk zeggen: ik ben niet zo knuffelbaar als Samsom AD 10.09.2021

september 10, 2021 Posted by | Uncategorized | 9 reacties