Debat in de Digitale Hofstad

Stemmen uit de Haagse Wijken

De Nacht van Norbert Schmelzer

Minister-President Cals verdedigt tijdens de Nacht van Schmelzer voor het laatst met alle kracht het regeringsbeleid. © ANP

Politiek kan niet zonder theater

Trouw 26.02.2017 Aan de ‘Nacht van Schmelzer’ heb ik nauwelijks persoonlijke herinneringen. In oktober 1966, toen de regeringspartij KVP, onder leiding van Norbert Schmelzer, het eigen ‘rooms-rode’ kabinet-Cals ten val bracht, was ik twaalf jaar oud. Te jong om het nachtelijk theater te volgen dat een einde maakte aan de prille rooms-rode samenwerking die in de politiek eindelijk zoiets als een ‘doorbraak’ leek te beloven.

De gevolgen waren er niet minder om. Wantrouwen tussen links en rechts, een scherpe polarisatiepolitiek van de PvdA, de opkomst van D66 en de afsplitsing van de PPR uit de christelijke partijen gingen allemaal, direct of indirect, terug op die bewogen nacht. Zo ben ik opgegroeid onder de schaduw van dat politieke drama, dat al snel spreekwoordelijk werd.

‘De taak van een krant als Trouw en van andere serieuze media is door dat theater heen te prikken en de werkelijkheid bloot te leggen,’ schreef de hoofdredacteur van deze krant afgelopen zaterdag. Hij had het niet over de Nacht van Schmelzer, maar over het steekspel in Den Haag dat op de burger vandaag de dag maar al te vaak als louter toneelspel overkomt. Dat kan, zo stelde hij vast, bij hen tot grote teleurstellingen leiden.

Daadkracht, geen machtsspelletjes

Misschien is dat zo. De beroemde kloof tussen de samenleving en de politiek zal er wel iets mee te maken hebben. De burger wil daadkracht en redelijkheid, geen machtsspelletjes of gechicaneer. Liefst zou hij een regering zien die het land leidt met onbetwistbare kennis en rechtschapenheid waaraan helemaal geen politiek meer te pas komt.

Tegelijk klaagt die burger over de beruchte saaiheid van de Nederlandse parlementaire debatten. Toegegeven: daar is de laatste jaren minder reden toe. Of je het leuk vindt of niet, in de politiek gaat het opnieuw over meer dan alleen huisvaderlijk beheer. Hoe sociaal willen wij de samenleving hebben? In welke mate zijn wij bereid onze ‘eigenheid’ op te offeren aan ons economisch belang?

Met verstandige deskundigheid kom je er niet, wanneer een samenleving op een kruispunt meent te staan. Zoals in de jaren zestig, waarvan de spanningen kort na de Nacht van Schmelzer in de hele westerse wereld tot uitbarsting kwamen: in Berkeley, in Parijs, in het Amsterdamse Maagdenhuis. Het drama in de Tweede Kamer was er een voorafspiegeling van. De politieke polarisatie die het in gang zette bleek die te wortelen in de tijdgeest zelf.

Burgerlijke liturgie

Precies vijfentwintig jaar later herschreef Martin van Amerongen de gebeurtenissen van die nacht in een toneelstuk. ‘Zouden belangrijke debatten in de Tweede Kamer voortaan niet geheel overgenomen kunnen worden door acteurs van Het Nationale Toneel?’ schreef gelegenheidscriticus Folkert Jensma van NRC-Handelsblad bij die gelegenheid. Het stuk ‘beantwoordt precies aan het verlangen van iedere politieke verslaggever om de gebeurtenissen in de Tweede Kamer als een kruising tussen een commedia dell’arte en een Griekse tragedie te zien.’

Is dat een beroepsdeformatie van journalisten die te lang naar voortkabbelende kamerdebatten hebben moeten luisteren? Jensma’s vergelijking met de Griekse tragedies wijst op iets anders. Jaarlijks kwamen in het oude Athene alle burgers samen om te zien wat hun toneelschrijvers dat jaar voor hen in petto hadden. Wij hebben nog maar een paar van die stukken over – maar zelfs daaraan valt af te lezen hoezeer daarin de maatschappelijke vragen van dit tijd een literaire weerspiegeling vonden, als in een soort burgerlijke liturgie.

Politiek en toneel kunnen niet zonder elkaar. Een goed kamerdebat is een seculier drama dat de spanningen binnen de samenleving in scène zet en – als het goed is – laat uitmonden in de ontlading van een katharsis: precies zoals Aristoteles al over de tragedie schreef. Tussen politiek theater en werkelijkheid is er geen tegenstelling die moet worden doorgeprikt.

Ook op het toneel van ’s lands vergaderzaal zijn er helden en schurken, subplots van slinksheid en machiavellisme – net als in de maatschappij. En soms wordt een stuk zo emblematisch dat het gaat staan voor de zaak die het aan het licht brengt. ‘Oedipus’ werd een psychologisch complex, de ‘Nacht van Schmelzer’ een metafoor voor decennia van polarisatie. Zelfs het mislukte experiment waarmee de politiek zich in de jaren ’90 politiek dacht te kunnen omvormen tot kleurloos beheer kreeg een tragisch gekleurde naam. We noemen het ‘paars’: ideale stof voor een Shakespeare-koningsdrama.

Rondom de Nacht van Schmelzer.

Wijlen KVP-politicus Norbert Schmelzer is in ere hersteld met de uitgave woensdag van het boek Rondom de Nacht van Schmelzer van het Centrum voor Parlementaire Geschiedenis. Dat zei Tweede-Kamervoorzitter Gerdi Verbeet bij de presentatie van het boek op de plek waar precies 44 jaar geleden De Nacht van Schmelzer plaatshad, de oude vergaderzaal van de Kamer.

‘De Nacht’ was misschien wel het grootste politieke drama van na de Tweede Wereldoorlog. Schmelzer laadde een Brutus-imago op zich. Het is hem altijd nagedragen dat hij met een motie ‘broedermoord’ pleegde op zijn partijgenoot en premier Jo Cals. Zijn kabinet viel.

Maar Schmelzer bracht het kabinet-Cals niet uit naijver ten val. Het ging hem om financiële deugdelijkhed van het kabinetsbeleid en vooral om de eenheid in eigen kring, aldus de tien auteurs. Schmelzer maakte een zakelijke afweging, stellen zij.

„Het was geen moord, hooguit de kroniek van een aangekondigde dood”, beaamde Verbeet, spelend met de titel van het boek van Gabriel Garcia Marquez. Bij de KVP was veel onvrede met het kabinet, dat regeerde met de PvdA.

Norbert Schmelzer interview

‘Eerherstel voor Norbert Schmelzer’

Telegraaf 13.10.2010

Wijlen KVP-politicus Norbert Schmelzer is in ere hersteld met de uitgave woensdag van het boek Rondom de Nacht van Schmelzer van het Centrum voor Parlementaire Geschiedenis. Dat zei Tweede-Kamervoorzitter Gerdi Verbeet bij de presentatie van het boek op de plek waar precies 44 jaar geleden De Nacht van Schmelzer plaatshad, de oude vergaderzaal van de Kamer.

‘De Nacht’ was misschien wel het grootste politieke drama van na de Tweede Wereldoorlog. Schmelzer laadde een Brutus-imago op zich. Het is hem altijd nagedragen dat hij met een motie ‘broedermoord’ pleegde op zijn partijgenoot en premier Jo Cals. Zijn kabinet viel.

Maar Schmelzer bracht het kabinet-Cals niet uit naijver ten val. Het ging hem om financiële deugdelijkhed van het kabinetsbeleid en vooral om de eenheid in eigen kring, aldus de tien auteurs. Schmelzer maakte een zakelijke afweging, stellen zij.

„Het was geen moord, hooguit de kroniek van een aangekondigde dood”, beaamde Verbeet, spelend met de titel van het boek van Gabriel Garcia Marquez. Bij de KVP was veel onvrede met het kabinet, dat regeerde met de PvdA.

Da Nacht van Schmelzer was het eerste debat dat live op televisie werd uitgezonden. Dat ook de kijkers daar aan moesten wennen, bleek wel uit de telefonische klachten die in Hilversum binnenkwamen over de schorsing die langer duurde dan was aangekondigd.

Voor Schmelzer was de televisie desastreus, aldus Verbeet. Hij kwam over als een koele politicus en kwam nooit meer van dat imago af. Wim Kan deed er in zijn oudejaarsconference een schep bovenop: Schmelzer was een ‘gladde teckel met een vette kluif in de bek’.

De Nacht leidde een periode van polarisatie in, aldus het boek. „Wie zegt dat de huidige partijen roerig zijn, moet dit boek maar eens goed lezen”, aldus Verbeet.

Zie ook:

Kamer herdenkt Schmelzer
25.11.2008 De Tweede Kamer heeft dinsdag de onlangs overleden oud-politicus Norbert Schmelzer herdacht. Hij was in de jaren zestig leider van de KVP, een van de partijen die later zou opgaan in het CDA.

Schmelzer (87) werd vooral bekend door de ‘Nacht van Schmelzer’. Als fractievoorzitter diende hij in oktober 1966 een motie in, die leidde tot de val van het kabinet, dat werd geleid door zijn partijgenoot Cals. Later werd Schmelzer minister van Buitenlandse Zaken.

Premier Jan Peter Balkenende zei dat de betekenis van Schmelzer ver uitstijgt boven die ene nacht. Volgens de premier „leefde Schmelzer voor de publieke zaak”.

Telegraaf 14.11.2008 Minister Maxime Verhagen (Buitenlandse Zaken) heeft met verdriet kennis genomen van het overlijden van Norbert Schmelzer. Verhagen prees zijn verre voorganger vrijdag als een aimabel mens, een formidabel politicus en een gedreven Europeaan, die het ministerie van Buitenlandse Zaken in de jaren zeventig een nieuw elan heeft gegeven.

Volgens Verhagen wilde Schmelzer dat het buitenlands beleid beter zou aansluiten bij binnenlandse opvattingen, zoals die over mensenrechten. Daarnaast heeft Nederland aan hem te danken dat China en Nederland in 1972 ambassadeurs konden uitwisselen.

Verhagen zei de overleden bewindsman persoonlijk veel verschuldigd te zijn. „Hij koos me als kandidaat voor het Europees Parlement en heeft me veel bijgebracht over het bedrijven van politiek.” De minister heeft de weduwe en de familie van Norbert Schmelzer telefonisch gecondoleerd met zijn overlijden.

 GERELATEERDE ARTIKELEN;

Schmelzer: politicus van één nacht
Telegraaf  14.11.2008 De politieke loopbaan van Norbert Schmelzer heeft zeventien jaar geduurd. In die periode was hij staatssecretaris van Binnenlandse Zaken en Algemene Zaken, minister van Buitenlandse Zaken en vele jaren fractieleider van de Katholieke Volkspartij (KVP).

De KVP-politicus zal echter vooral bekend blijven door één nacht. Die van 13 op 14 oktober 1966: De Nacht van Schmelzer. Die nacht bracht de KVP-leider het rooms-rode kabinet-Cals ten val. Zijn actie werd gezien als ’moord met voorbedachte rade’. Schmelzer werd de personificatie van politieke doortraptheid. De nacht was het begin van de polarisatie in de Nederlandse politiek, die de jaren ’70 en een groot deel van de jaren ’80 zou beheersen.
In latere reconstructies is de ’broedermoord’ van Schmelzer op zijn partijgenoot Jo Cals nogal genuanceerd. De fractieleider van destijds de grootste politieke partij kon weinig anders dan zijn beruchte motie indienen om het kabinet financieel op het rechte spoor te houden. Het risico was te groot dat de rechtervleugel van de KVP anders een motie van wantrouwen van de oppositie had gesteund. In feite had Schmelzer geen andere bedoeling dan de eenheid in eigen huis te bewaren.

Maar de nacht had ingrijpende gevolgen. Niet alleen voor zijn partij, die bij de volgende verkiezingen acht Kamerzetels verloor, maar ook voor Schmelzer zelf. Het imago van onbetrouwbaarheid is hem altijd blijven achtervolgen. Politieke tekenaars beeldden hem steevast uit als een schurkachtig mannetje met een hautaine glimlach en een enge blik. Van de bijnaam die cabaretier Wim Kan hem gaf – een gladde teckel – kwam hij ook nooit meer af.

Niettemin bleef Schmelzer nog jaren politiek actief. Tot diep in de jaren ’90 hield hij grote invloed in het CDA, de partij waarin de KVP was opgegaan. Zo speelde hij in 1997 achter de schermen een belangrijke rol bij de benoeming van Jaap de Hoop Scheffer tot lijsttrekker van het CDA. Wilhelmus Klaus Norbert Schmelzer werd geboren in Rotterdam op 22 maart 1921. Hij studeerde economie in Tilburg en was vervolgens werkzaam bij Unilever en op het departement van Economische Zaken.

Door toedoen van de machtige KVP-leider Carl Romme kwam hij in de politiek. In 1956 werd hij staatssecretaris van Binnenlandse Zaken in het laatste kabinet-Drees. Van 1959 tot 1963 vervulde hij het staatssecretariaat van Algemene Zaken in het kabinet-De Quay. Het was de enige keer in de Nederlandse geschiedenis dat het kleine departement van de premier een staatssecretaris kende. Hij was tevens economisch adviseur van de premier, die tegen zijn zin Noord-Brabant had moeten verruilen voor Den Haag.

In 1963 werd Schmelzer Tweede kamerlid. Eind dat jaar volgde hij de weinig succesvolle opvolger van Romme, Wim de Kort, op als fractievoorzitter. Die functie vervulde hij tot en met 1971, toen hij minister van Buitenlandse Zaken in het kabinet-Biesheuvel werd. Met de komst van het kabinet-Den Uyl in 1973 kwam een einde aan Schmelzers politieke loopbaan.

“De mooiste tijd van mijn leven” noemde hij het ministerschap later in interviews. Maar in die vraaggesprekken ging het verder meestal slechts over één ding. De nacht van 13 op 14 oktober 1966.

CDA-fractievoorzitter Pieter van Geel vindt dat de overleden Norbert Schmelzer van grote betekenis is geweest voor het CDA en de politiek in het algemeen. Hij typeerde hem vrijdag als “een markante persoonlijkheid die z’n stempel heeft gedrukt op de vaderlandse politieke geschiedenis. Iedereen zal zich zijn optreden als fractievoorzitter van de KVP in de ’nacht van Schmelzer’ herinneren”, aldus Van Geel. Hij wijst erop dat Schmelzer tot op hoge leeftijd betrokken is gebleven binnen de partij, onder meer als voorzitter van de Eduardo Frei Stichting.

“Norbert Schmelzer was een groot voorvechter van de christendemocratische samenwerking. Een Europeaan in hart en nieren die zich direct na de Tweede Wereldoorlog inzette voor de Europese eenwording”, aldus CDA-partijvoorzitter Peter van Heeswijk. Als eerbetoon aan zijn grote staat van dienst riep het CDA in 2001 de Norbert Schmelzerlezing in het leven.

 GERELATEERDE ARTIKELEN;

Norbert Schmelzer overleden
Telegraaf 14.11.2008 Oud-politicus Norbert Schmelzer (87) is overleden.

Oud-politicus Norbert Schmelzer is in de nacht van donderdag op vrijdag overleden. Hij was in de jaren zestig leider van de KVP, een van de partijen die later zou opgaan in het CDA.
Hij werd vooral bekend door de ’Nacht van Schmelzer’. Als fractievoorzitter diende hij in oktober 1966 een motie in, die leidde tot de val van het kabinet, dat werd geleid door zijn partijgenoot Cals.

Later werd Schmelzer minister van Buitenlandse Zaken.

GERELATEERDE ARTIKELEN;

Advertenties

oktober 13, 2010 - Posted by | Uncategorized | , , , , , , , ,

2 reacties »

  1. […] doet mij onbewust denken aan De Nacht van Schmelzer. Wijlen KVP-politicus Norbert Schmelzer bracht het kabinet-Cals niet uit naijver ten val. Het ging […]

    Pingback door Kabinet Rutte 2 – Feestvieren of Demonstreren ?? « Debat in de Digitale Hofstad | september 17, 2013 | Beantwoorden

  2. […] De stemmingen volgen pas na het debat, dus het kan zomaar nachtwerk worden. De term ‘Nacht van Schmelzer’ is ook populair en niet geheel onterecht. Dit soort spannende politiek avonden/nachten zijn zo […]

    Pingback door Huurdersheffing versus De Nacht van Adri Duivesteijn ?? « Debat in de Digitale Hofstad | december 17, 2013 | Beantwoorden


Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: